است از آن فقط بعضى قايلند به اول و بعضى بثانى چون اينمعنى بر صفحهء خاطر منتقش شد پس مىگوييم كه كسانى كه قايلند بوجوب اعانت مطلقا مىگويند كه امر اينجا براى وجوبست و مال زكات نيست و آنان كه قايلاند به استحباب مىگويند كه امر براى ندبست و مال زكات نيست و كسانى كه گفته‌اند مراد بمال زكات است و امر براى وجوبست امريست ظاهر و آنان كه ميگويند كه مال زكاتست و امر براى ندب مراد ايشان آنست كه تخصيص مكاتب از ساير مستحقين ديگر اولى و اخرا است بجهة اعانت او بر فك رقبة او و حق آن چيزى است كه ما ذكر كرديم به جهت آنكه امر حقيقت در وجوبست پس مشروط بوجوب حصول مال باشد كه آن زكات است زيرا كه شرط واجب واجبست و اما اگر زكات واجب نباشد بوجه ما ايتا مستحبّ خواهد بود چه آن تعاونست بر بر پس در كريمهء وَتَعاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوى داخل باشد و ديگر آنكه آن مستلزم فك رقبه است پس در تحت آيهء فَكُّ رَقَبَةٍ أَوْ إِطْعامٌ فِي يَوْمٍ ذِي مَسْغَبَةٍ باشد و بدانكه در اينمقام چند فرعست يكى آنكه آنچه سيد عطا كند عبد مكاتب را مقدر نيست در قلت و كثرت بجهة اطلاق لفظ دوم آنكه زمان آن متعين نيست ليكن متضيق مىشود گاهى كه بر ذمهء عبد مسمى مال مانده باشد سوم آنكه اگر اخلال نمايد بايتا تا آنكه مكاتب منعتق شود باداء قضا واجبست بر مذهب حق زيرا كه واجبست كه اخلال به آن نموده در وقت خودش پس قضاى آن واجب باشد و اگر بدون ادا منعتق شود قضا واجب نميشود چهارم آنكه واجبست بر مكاتب قبول آنچه به او ايتا نمايند هر گاه عين مال كتابت باشد يا مثل او و اگر بدون جنس آن باشد خلافست و حق اينست كه در او نيز قبول واجبست پنجم آنكه اگر مولى بمكاتب مشروط خود چيزى از زكات واجبى بدهد و بعد از آن عاجز شود و مولى او را رق گرداند واجب است بر مولى رد آن مال و صرف آن بر مستحقين و اگر غير مولى زكات را بمكاتب مشروط داده باشد واجب است بر مولى رد آن بر مالك آن تا مالك آن را در مستحق آن صرف نمايد و اگر زكات مندوبه باشد رد واجب نيست خواه آنكه وى معطى باشد يا اجنبى انتهى كلام صاحب الكنز آورده‌اند كه عبد اللَّه ابى منافق شش كنيز داشت و ايشان را بزنا اكراه ميكرد و بر سبيل مقاطعه چيزى ميگرفت و آنها معاذه و مسيكه و اميمه و عمره و اروى و قتيله بودند روزى معاذه و مسيكه با يكديگر گفتند كه ما اگر اين كار كه ميكنيم خير است خود بسيار است و اگر شر است وقت آمد كه ترك كنيم پس بجانب نبوة پناهى ( ص ) آمدند و صورت حال بعرض رسانيدند آيه آمد * ( وَلا تُكْرِهُوا ) * و اكراه و اجبار مكنيد * ( فَتَياتِكُمْ ) * كنيزان خود را * ( عَلَى الْبِغاءِ ) * بر زنا و پليدكارى * ( إِنْ أَرَدْنَ ) * اگر خواهند * ( تَحَصُّناً ) * تعفف و پرهيزكارى و اگر نخواهند و ذكر ارادهء تحصن بمقتضاى حال است و اكراه به همه حال ممنوع است