او كه فرا رسيده است بجميع اهل ملت و الصق و انسب است بوجه اول قوله * ( مَنْ أَعْرَضَ عَنْه ) * هر كه رو بگرداند از آن ذكر كه جامع وجوه سعادت و نجاتست و گفته‌اند كه ضمير راجع به او سبحانه است يعنى هر كه اعراض كند از او سبحانه و به او امر و نواهى او عمل نكند * ( فَإِنَّه ) * پس بدرستى كه آن معرض * ( يَحْمِلُ يَوْمَ الْقِيامَةِ ) * بردارد در روز رستخيز * ( وِزْراً ) * بارى گران كه آن عقوبت عظيمه است و صعوبت مثقله بر او بجهة كفر و ذنوب او و تسميهء آن به وزر بجهة تشبيه آنست در ثقل بر معاقب و صعوبت احتمال آن بر او به كسى كه حامل اثقال عظيمه باشد كه بسبب شدت ثقل آن پشت او شكسته شود و گويند مراد به وزر اثم عظيمست كه آن كفر است و در كلام مضاف محذوفست و تقدير اينكه عقوبة الوزر و جزاؤه و يا از قبل تسميهء مسبب است باسم سبب يعنى آن اعراض كننده در روز قيامت حامل عقوبة گناه خود باشد و بردارندهء پاداش كردار خود * ( خالِدِينَ فِيه ) * در حالتى كه جاويد باشد در آن وزر يا در حمل آن يعنى در عقوبة دائمى و عذاب ابدى گرفتار گردد و هرگز از آن خلاصى نيابد و جمع خالدين و توحيد اعرض بجهة حمل است بر معنى و لفظ و مثل اينست قوله تعالى وَمَنْ يَعْصِ اللَّه وَرَسُولَه فَإِنَّ لَه نارَ جَهَنَّمَ خالِدِينَ فِيها * ( وَساءَ لَهُمْ ) * و بد است مر ايشان را * ( يَوْمَ الْقِيامَةِ حِمْلًا ) * در روز قيامت بار ايشان كه جزاء كفر و تكذيب است حملا مفسر ضمير مبهمست در ساء و مخصوص بذم محذوفست و سوق آيه دالست بر آن اى ساء حملا وزر نعم العبد ايوب و لام لهم براى بيانست مانند لام هيت لك اى هلم لك و صحيح نيست كه ساء بمعنى احزن باشد و ضمير فاعل در او راجع به وزر زيرا كه در اين صورت ذكر لام و نصب حملا مفيد و مزيد معنى نخواهد بود و قوله * ( يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ ) * بدل يوم القيمة است يعنى بد است عقوبت و و بال كفر مر ايشان را در روزى كه دميده شود در صور يعنى اسرافيل در صور دمد * ( وَنَحْشُرُ الْمُجْرِمِينَ ) * و حشر كنيم ما گناه كاران را يعنى آنها را كه شرك آوردند و بنبوت پيغمبر ما صلى اللَّه عليه و آله تصديق نكردند * ( يَوْمَئِذٍ ) * در آن روز * ( زُرْقاً ) * در حالتى كه كبود چشمان باشند اتصاف عيون ايشان به زرقة به جهت آنست كه آن أسوء ألوان عيونست نزد عرب زيرا كه روميان كه دشمنترين دشمناناند اين صفت دارند و لهذا در صفت عدو ميگويند كه اسود الكبد اصهب السبال ازرق العين يعنى فلان جگر سياه دارد و شارب زرد و سرخ و چشم كبود و اين همه از صفت روميانست و هم چنان كه زرقة عين علامت دوزخيان است سواد وجه نيز علامت ايشان خواهد بود كقوله تعالى وُجُوهُهُمْ مُسْوَدَّةٌ