خبر مبتداى محذوفست اى هم الذين و يا آنكه بدل لِلَّذِينَ يُقاتَلُونَ اى اذن للذين ان مكناهم يا بدل من ينصر اى و لينصرن اللَّه الذين ان مكناهم پس معنى آيه آنست كه جماعت ماذونان كسانىاند كه اگر مكانت و قدرت دهيم يا اذن بقتال داده شده است مر آنان را كه اگر جاى دهيم ايشان را يا يارى دهد خدا آنان را كه اگر تمكين و اقتدار دهيم آنها را * ( فِي الأَرْضِ ) * در زمين و زمان حكومت در كف كفايت ايشان دهيم يعنى اعطا نمائيم بايشان آنچه صحيح باشد به آن تسلط و حكومت از علم و نصب دلالت واضحه و سلامتى قوى و قدرت و ازاحهء علت و غير آن از الطاف * ( أَقامُوا الصَّلاةَ ) * بپاى دارند نماز را به جهت تعظيم ما * ( وَآتَوُا الزَّكاةَ ) * و بدهند زكات مال را جهت مساعدة بندگان ما * ( وَأَمَرُوا بِالْمَعْرُوفِ ) * و بفرمايند بنيكويى يعنى آنچه شرعا و عرفا حسن گويند * ( وَنَهَوْا عَنِ الْمُنْكَرِ ) * و باز دارند مردمان را از زشتى يعنى آنچه بحسب شرع و عقل قبيح شمرند * ( وَلِلَّه ) * و مر خدايراست * ( عاقِبَةُ الأُمُورِ ) * نهايت و سرانجام همهء كارها يعنى مرجع همهء امور با حكم او است هر كه را خواهد نصرت دهد و هر كه را خواهد فروگذارد بر وفق مشية و حكمة كقوله تعالى تُؤْتِي الْمُلْكَ مَنْ تَشاءُ وَتَنْزِعُ الْمُلْكَ مِمَّنْ تَشاءُ وَتُعِزُّ مَنْ تَشاءُ وَتُذِلُّ مَنْ تَشاءُ بِيَدِكَ الْخَيْرُ إِنَّكَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ اين تاكيد وعدهء نصرتست و گويند اين آيه بمعنى كريمهء و الى اللَّه ترجع الامور است پس معنى مراد آنست كه بعد از فناى مدعيان ملك و حكم كه امروز دعوى بيموقع كنند همهء امور به حكم او راجع گردد بدون منازعى و مانعى و هيچكس نباشد كه در آن روز دعوى مالكيت و حاكميت كند مگر او سبحانه كما قال لِمَنِ الْمُلْكُ الْيَوْمَ لِلَّه الْواحِدِ الْقَهَّارِ از حسن و عكرمه مرويست كه اين متمكنان امت مرحومه‌اند و نزد قتاده و ضحاك اصحاب پيغمبراند و از ابو جعفر منقولست كه نحن هم و اللَّه آنها مائيم كه منصب امامت و حكومت و عظمة نامزد ما است و رتبهء علم و مزيت فضل و طهارت تقوى و ساير صفات كمال لازم احوال ما است بعد از آن جهت تسلى خاطر عاطر سيد عالم ( ص ) كه كفار پيوسته تكذيب او ميكردند تهديد مكذبان او نموده ميفرمايد * ( وَإِنْ يُكَذِّبُوكَ ) * و اگر تكذيب ميكنند ترا مشركان قريش غم و اندوه به خود راه مده كه تكذيب اهل كفر و شرك مخصوص به تو نيست * ( فَقَدْ كَذَّبَتْ ) * پس بتحقيق كه تكذيب كردند * ( قَبْلَهُمْ ) * پيش از صناديد مكه كه مكذب تواند * ( قَوْمُ نُوحٍ ) * گروه نوح مر نوح را * ( وَعادٌ ) * و گروه عاد هود را * ( وَثَمُودُ ) * و گروه ثمود صالح را * ( وَقَوْمُ إِبْراهِيمَ ) * و گروه ابراهيم مر ابراهيم را * ( وَقَوْمُ لُوطٍ ) * و گروه لوط لوط را * ( وَأَصْحابُ مَدْيَنَ ) * و اصحاب مدين شعيب را * ( وَكُذِّبَ مُوسى ) *