آيه فرستاد و ايشان را رخصت داد در قتال آنان كه با ايشان قتال كردند و از ابى جعفر مرويست كه نزلت فى المهاجرين و جرت فى آل محمد الذين اخرجوا من ديارهم و اجيفوا اين آيه نازل شده در مهاجرين و جارى گشته در آل محمد ( ص ) كه از ديار خودشان بيرون كردند و ستم بر ايشان روا داشتند * ( وَلَوْ لا دَفْعُ اللَّه النَّاسَ ) * و اگر نه دفع كردن خدا بودى مردمان را * ( بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ ) * برخى ايشان را ببعضى بتسليط مؤمنان از ايشان بر مشركان * ( لَهُدِّمَتْ ) * هر آينه ويران كرده شدى باستيلاى كافران مشرك بر ملل مختلفه و بر متعبدات ايشان * ( صَوامِعُ ) * صومعه هاى رهبانان ايام شريعت عيسى ( ع ) در صحارى و جبال * ( وَبِيَعٌ ) * و كليسيهاى ترسايان زمان عيسى ( ع ) در بلدان و قرى * ( وَصَلَواتٌ ) * و كليسيهاى جهودان در زمان موسى ( ع ) و تسميهء آن بصلوات به جهت وقوع صلوات است در آن و يا كلمهء معربست و اصل آن بعر أبي صلواتا است و اين مرويست از ابن عباس و ضحاك و قتاده و گويند مراد بصلوات هدم صلوات است بقتل فاعل آن و منع از اقامت آن و نزد بعضى مراد بصلوات مصليات اهل كتاب و مسلمانان است كه بر راهها ساخته باشند كقوله تعالى لا تَقْرَبُوا الصَّلاةَ وَأَنْتُمْ سُكارى * ( وَمَساجِدُ ) * و مسجد هاى مسلمانان در آخر الزمان * ( يُذْكَرُ فِيهَا ) * كه هميشه ذكر كرده ميشدى در آن مساجد و يا در جميع بقاع مذكوره * ( اسْمُ اللَّه كَثِيراً ) * نام خداى بسيار و اين صفت مفعول محذوفست و يا صفت وقت محذوف يعنى ذكر بسيار يا در وقت بسيار و بنا بر آنكه ضمير راجع بمساجد باشد تخصيص آن بذكر جهة تفضيل آن است و گويند مراد مشركان زمان پيغمبرند ( ص ) يعنى هر آينه غالب شدندى مشركان امت محمد بر مسلمانان و اهل كتاب ايشان و منهدم ساختندى متعبدات فريقين را و تقديم صوامع و بيع و صلوات بر مساجد جهة تقديم زمانيست و ديگر تاختم بنفيستر باشد كقوله وَمِنْهُمْ سابِقٌ بِالْخَيْراتِ * ( وَلَيَنْصُرَنَّ اللَّه ) * و هر آينه يارى دهد خداى * ( مَنْ يَنْصُرُه ) * كسى را كه دين او را يارى مىدهد * ( إِنَّ اللَّه لَقَوِيٌّ ) * بدرستى كه خدا توانا است بر نصرت مؤمنان * ( عَزِيزٌ ) * غالب است بر همه كس و بر همه چيز و هر كه را خواهد غلبه دهد حقتعالى در اين آيه وعده داد مظلومان اصحاب را بنصرت و انجاز وعدهء آن كرد چه تسليط مهاجر و انصار نمود بر صناديد عرب و اكابر و اكاسرهء عجم و قياصرهء ايشان و زمين و ديار ايشان را به مسلمانان تفويض نمود پس آيه اخبار به ظهر غيب از آنچه بعد از اين بظهور رسيد از استيلاى اهل اسلام بر اهل كفر و غلبهء ايشان بر مشركان و ساير كافران و ديگر باره در صفت مهاجران كه ماذون بقتالند ميفرمايد كه * ( الَّذِينَ إِنْ مَكَّنَّاهُمْ ) *