اضطراب * ( قالَ مُوسى ) * گفت موسى * ( لِقَوْمِه ) * مر گروه خود را بر وجه تسليه كه * ( اسْتَعِينُوا بِاللَّه ) * يارى خواهيد از خداى * ( وَاصْبِرُوا ) * و صبر كنيد بر آنچه با شما مىگويد * ( إِنَّ الأَرْضَ لِلَّه ) * بدرستى كه زمين مر خداىراست * ( يُورِثُها ) * ميراث ميدهد يعنى ميبخشد بدون عوض * ( مَنْ يَشاءُ ) * هر كه را كه ميخواهد * ( مِنْ عِبادِه ) * از بندگان خود * ( وَالْعاقِبَةُ ) * و سرانجام نيكو كه ظفر و نصرت است در دنيا و نعيم بهشت در عقبى * ( لِلْمُتَّقِينَ ) * مر پرهيزكاران را ذكر اين كلام بجملهء اسميه مؤكده بان بعد از تقرير امر باستعانة و صبر تثبت در امر وعدهء هلاك قبطيانست و دخول ولايت ايشان به تصرف بنى اسرائيل و بدانكه عاقبت چون بلام مستعمل شده بمعنى خير است و اگر بعلى مستعمل شده بمعنى شر كقولهم الدايرة له و الدايرة عليه و گويند غرض موسى از اين كلام دلخوشى و تسلى بنى اسرائيل است بر آنكه دنيا به كسى نمىماند و اين دو سه روزه دولت كه فرعونيان دارند عنقريب زوال پذير مىشود پس بر آن متحسر مشويد و حسد مبريد و بطاعت و پرهيزكارى ميل كنيد كه نعيم دائمى جنت مر متقيان راست بنى اسرائيل باز آغاز شكايت از فرعون و فرعونيان كردند * ( قالُوا ) * گفتند بر وجه تفجع و توجع * ( أُوذِينا ) * رنجانيده شديم يعنى قبطيان ما را رنجانيدند و ايذا رسانيدند * ( مِنْ قَبْلِ أَنْ تَأْتِيَنا ) * پيش از آنكه تو بيايى بما و ما را و پيغمبران ما را ميكشتند * ( مِنْ بَعْدِ ما جِئْتَنا ) * و ايذا ميكنند ما را پس از آنكه تو آمدهء بما و معجزات باهره بايشان نمودهء و مدت مديد است كه ما را كارهاى پر مشقت مىفرمايد و اكنون در صدد قتل تواند و يا هم چنان كه پيش از اين پسران ما را ميكشتند حالا نيز ميخواهند كه به همان اشتغال كنند و چون در هر دو حال ما را در رنج بايد بود پس ميان حضور و غيبت تو چه فرق باشد وهب بن منبه روايت كرده كه ايذا و رنج ايشان آن بود كه ايشان را به بندگى ميگرفتند و همهء مالهاى ايشان را مىگرفتند و كارهاى گران بايشان ميفرمودند مانند سنگ گران از كوه كندن و نقل كردن آن و كوشكها و سراها بناكردن و انواع حرفة پر مشقت ايشان را فرمودن مانند بنائى و خشت زدن و كوه كندن و امثال آن و اگر از اينها عاجز شدندى هر روز مزد كار از ايشان ميگرفتند و اگر نه ميدادند به جهت فقر و تنگدستى ايشان را ميزدند و زنان را دوك و چرخ ريسيدن و بافتن فرمودندى و بروايت حسن فرعون وضع جزيه كرده بود در ميان ايشان و قبل از موسى و بعد از آن از ايشان مىگرفت القصه چون اين شكايت بموسى عرضكردند * ( قالَ ) * گفت موسى عليه السلام بر وجه تصريح به آنچه اول بكنايه گفته