و در آن خلاف ممكن نيست * ( وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ ) * و ليكن بيشتر اهل كفر و ظلم * ( لا يَعْلَمُونَ ) * نمى دانند به جهت قصور بودن عقل ايشان در ظاهر نعم دنيويه و اغترار ايشان به آن * ( هُوَ يُحيِي وَيُمِيتُ ) * او است كه زنده ميگرداند و ميميراند در دنيا پس قادر باشد بر اين هر دو در عقبا زيرا كه قادر لذاته قدرت از او منفك نمىشود و مادة قابل بالذاتست مر حياة و موت را پس هميشه از او حيات و ممات ممكن باشد * ( وَإِلَيْه تُرْجَعُونَ ) * و بسوى جزاى او در روز بعث باز گردانيده خواهيد شد و چون در ما تقدم ذكر قرآن كرد و آنچه در او است از وعد و وعيد در عقب آن ذكر جلالت موقع قرآن و عظم محل آن در باب ادله ميفرمايد كه * ( يا أَيُّهَا النَّاسُ ) * ندا عام است يعنى اى جميع مردمان * ( قَدْ جاءَتْكُمْ مَوْعِظَةٌ ) * و بدرستى كه آمد بشما پندى * ( مِنْ رَبِّكُمْ ) * از پروردگار شما * ( وَشِفاءٌ ) * و شفائى و دوائى * ( لِما فِي الصُّدُورِ ) * مر آن چيزى را كه در دلها است از امراض جهالت و غوايت * ( وَهُدىً ) * و راه نمونى بسوى حق * ( وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ ) * و رحمت براى گرويدگان يعنى قرآن كه نازل شده است براى مردمان كتابيست جامع چه مواعظ او كه بمحاسن اعمال ترغيب مىكند و از مقابح افعال تنفير ميفرمايد مشتملست بر حكمت علمى و معانى او كه از امراض شكوك و شبهات و اسقام عقايد فاسده بازميرهاند منطوى بر حكمت نظرى و هر آينه چنين كلامى عين هدايت و محض رحمت خواهد بود و گفته‌اند قرآن موعظه نفوس است و شفاء صدور و هداى ارواح و رحمت اسرار يا موعظه است مر عوام را و شفا است مر خواص را و رحمت است از براى همه كه بدان رحمت هر يك بر مرتبه خود رسيده‌اند حاصل كه به قرآن ناجى ميتوان شد از ظلمات ضلال بنور ايمان و بسبب آن از طبقات نيران نجات يافته بمصاعد درجات جنان ميتوان رسيد و به آن مهتدى ميتوان شد و تنكير در رحمت جهت تعظيمست * ( قُلْ ) * بگو كه شادى كنند * ( بِفَضْلِ اللَّه ) * بفضل خدا كه قرآنست * ( وَبِرَحْمَتِه ) * و رحمت خداى كه دين اسلام و گفته‌اند كه فضل قرآن است و رحمت آنكه ما را از اهل آن گردانيد يا فضل قرآن است و رحمة حضرت رسالت صلَّى اللَّه عليه و آله يا فضل توفيق است و رحمت عصمت و در حقايق سلمى مذكور است كه فضل معرفتست و رحمت توفيق دريافت آن و در عين المعانى آورده كه فضل نعم ظاهره است و رحمت نعم باطنه يا فضل دخول جنان و رحمت نجات از نيران يا فضل كشف عطا است و رحمة كمال قرب به حضرت مولى صاحب كشف الاسرار فرموده كه از روى اشارة ميفرمايد كه اى بنده بر فضل و رحمت من اعتماد كن نه بر طاعت و خدمت خود كه اعتماد