* ( ما يَتَّقُونَ ) * آنچه واجبست كه از آن پرهيز كنند و گويند آيه در شان جمعى است كه قبل از تحويل قبله درگذشتند و يا پيش از تحريم خمر ساغر اجل نوشيدند پس معنى آنست كه بر ايشان از انكارها كه كرده‌اند گرفت نيست و از كلبى و مقاتل روايتست كه چون حقتعالى مؤمنان را امر كرد ببعضى احكام و فرايض و ايشان به آن عمل كردند و بعد از آنكه غايب شده بودند از شرف صحبت حضرت رسالت صلَّى اللَّه عليه و آله حقتعالى آن احكام را به جهت تغيير مصلحت نسخ فرمود و بعد از معاودت صحابه را ديدند كه بر خلاف اين عمل ميكردند گفتند يا رسول اللَّه صلَّى اللَّه عليه و آله حكم ما چيست در آنچه قبل از اين كرديم از احكام منسوخه و علم بنسخ آن نداشتيم حقتعالى اين آيه در شان ايشان نازل ساخت و گفت خدا ابطال عمل قومى نكند كه ايشان بر منسوخ عمل كرده باشند بر طريق جهالت تا آنكه علم به او پيدا كنند * ( كانَ اللَّه ) * بدرستى كه خدا * ( بِكُلِّ شَيْءٍ ) * به همه چيزى از احوال اول و آخر ايشان * ( عَلِيمٌ ) * دانا است و چون او سبحانه منع اهل اسلام كرد از استغفار براى مشركان اگر چه اقارب باشند و اين متضمن وجوب تبرا بود از ايشان و بيزارى از جميع ايشان بعد از آن بيان مىكند كه او است كه مالك كل موجودات و متولى امر همه و غالب بر جميع تا از ما عداى او تبرا كنند و نصرت و اعانت از او طلبند و قطع ياس كنند از نصرت و ولايت كفره پس ميفرمايد كه * ( إِنَّ اللَّه ) * بدرستى كه خدا * ( لَه مُلْكُ السَّماواتِ وَالأَرْضِ ) * مر او راست پادشاهى آسمانها و زمينها پس هر چه خواهد كند بيمانعى و منازعى * ( يُحْيِي ) * زنده گرداند مردگان را * ( وَيُمِيتُ ) * و بميراند زندگان را * ( وَما لَكُمْ ) * و نيست شما را اى مؤمنان * ( مِنْ دُونِ اللَّه ) * بجز از خداى * ( مِنْ وَلِيٍّ ) * كارسازى كه متولى امور شما شود * ( وَلا نَصِيرٍ ) * و نه يارى كه مدد كارى شما نمايد و ميشايد كه خطاب با كفار باشد و معنى اينكه خداى را پرستش كنيد كه شما را به غير او متوفى امرى نيست كه حكم عقاب از شما رفع كند و جز او را يارى نه كه عذاب از شما باز دارد * ( لَقَدْ تابَ اللَّه ) * بدرستى كه خداى بازگشت بقبول توبه از ترك ندب * ( عَلَى النَّبِيِّ ) * بر پيغمبر خود به جهت اذن او مر منافقان را در تخلف * ( وَالْمُهاجِرِينَ وَالأَنْصارِ ) * و از مهاجران و انصار يعنى جمعى از ايشان كه كاره بودند مر غزوهء تبوك را بطبع عناد و گويند مراد بتاب اللَّه على النبى تبرى ذمت حضرت رسالت است از تعلق بذنوب لقوله تعالى لِيَغْفِرَ لَكَ اللَّه ما تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِكَ وَما تَأَخَّرَ يا بعثت است بر توبه يعنى هيچ كس نيست كه محتاج بتوبه و استغفار نباشد حتى پيغمبر و اصحاب او چه هر كس را مقامى است كه ما دون او نسبت بوى منقصت خواهد بود پس توجه بما دون منقصتى است كه از آن توبه لازم باشد و نزد بعضى و انى لا استغفر اللَّه كل يوم سبعين مرة اشاره باينست و نزد بعضى از علماء محققين آنست