باشد فرشتگان عذاب حاضر آيند و گويند بيرون آى اى نفس خبيث از تن خبيث و تو را بشارت باد بجهنم پس آن را به آسمان برند و گويند در بگشائيد خزنه آسمان گويند روح كيست گويند كه فلان بندهء عاصى گويند ( لا مرحبا بالنفس الخبيثة التي كانت فى الجسد الخبيث ارجعى ذميمه فانه لا تفتح لك ابواب السماء ) برو كه درهاى آسمان براى تو نگشايند پس آن را بر گردانند و بسجين برند * ( وَلا يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ ) * و در نيايند اين متكبران و مكذبان در بهشت ( حتّى يلج الجمل ) تا وقتى كه در آيد شتر ( في سمّ الخياط ) در سوراخ سوزن يعنى تا آنكه داخل شود آنچه مثل است در عظم جرم كه آن بعير است در آنچه مثل است در ضيق مسلك كه آن سوراخ سوزن است و اين توقف شيء است بامر محال يعنى هم چنان كه هرگز اين صورت وجود نگيرد كافران نيز در بهشت نروند * ( وَكَذلِكَ ) * مانند اين پاداش منكر * ( نَجْزِي الْمُجْرِمِينَ ) * جزا دهيم مجرمان را يعنى كافران معاند را * ( لَهُمْ ) * مر ايشان را باشد * ( مِنْ جَهَنَّمَ ) * از آتش دوزخ * ( مِهادٌ ) * فراشى كه بر آن نشينند * ( وَمِنْ فَوْقِهِمْ ) * از زير ايشان * ( غَواشٍ ) * پوششها باشد هم از آن يعنى زير و زبر ايشان آتش بود تنوين غواش بدل اعلال است نزد سيبويه و براى صرف است نزد غير او * ( وَكَذلِكَ ) * و مانند جزاى قطيع اين گروه * ( نَجْزِي الظَّالِمِينَ ) * پاداش دهيم جميع كافران را تعبير ايشان يك بار بمجرمين و بار ديگر بظالمين اشعار است به آنكه ايشان به جهت تكذيب آيات متصفاند به اين اوصاف ذميمه و ذكر جرم حرمان از جنت و ظلم با تعذيب بنار تنبيه است به آنكه آن اعظم اجرامست و از ابن عباس مرويست كه مراد به اين گروه مشركاناند كه بدون خداى به حق خداوندان ديگر ميپرستند و بعد از وعيد كافران بخلود ايشان در نيران وعد مؤمنان مىكند بخلود جنان و مىفرمايد كه * ( وَالَّذِينَ آمَنُوا ) * و آنان كه گرويدند بخداى * ( وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ ) * و كردند كارهاى شايسته چون تصديق رسل و فرمان بردارى كتب و چون اعمال صالحه و انواع طاعت بسيار است و ارتكاب همهء آن فوق طاقت بشر است از اين جهت ميفرمايد كه * ( لا نُكَلِّفُ ) * تكليف نميكنيم و نميفرمائيم * ( نَفْساً ) * هر تنى را * ( إِلَّا وُسْعَها ) * مگر به قدر وسع و دون طاقت نفس يعنى آن قدر كه بر آن قادر باشد و تواند آن را بسهولة بجا آرد و اگر چه به قدر طاقت نيز در تحت قدرتست ليكن حقتعالى