در شرك و طغيان * ( فَإِنْ تابُوا ) * پس اگر باز گردند از كفر * ( وَأَقامُوا الصَّلاةَ ) * و بپاى دارند نماز را * ( وَآتَوُا الزَّكاةَ ) * و بدهند زكات را * ( فَإِخْوانُكُمْ ) * پس ايشان برادران شمااند * ( فِي الدِّينِ ) * در دين اسلام و ايشان را است آنچه شما راست و بر ايشانست آنچه بر شما باشد * ( وَنُفَصِّلُ الآياتِ ) * و بيان ميكنيم آيتها را * ( لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ ) * براى گروهى كه فهم كنند و در آن نظر نمايند اين اعتراضى است بين الكلامين براى حث بر تامل آنچه تفصيل فرموده‌اند از احكام معاهدين و يا خصال تائبين * ( وَإِنْ نَكَثُوا ) * و اگر بشكنند مشركان * ( أَيْمانَهُمْ ) * سوگند و پيمانهاى خود را * ( مِنْ بَعْدِ عَهْدِهِمْ ) * پس از آنكه عهد كردند با شما * ( وَطَعَنُوا ) * و طعن كنند * ( فِي دِينِكُمْ ) * در دين شما و عيبجويى كنند و بصريح تكذيب و تقبيح احكام اسلام نمايند * ( فَقاتِلُوا أَئِمَّةَ الْكُفْرِ ) * پس بكشيد پيشوايان كفر و سرداران اهل شرك را پس وضع ائمة الكفر در موضع ضمير به جهت دلالتست بر آنكه رؤساى كفر به جهت رياست و تقدم بكفر و منع از مراقبت و اضلال و اغواء مردمان احقاند * ( إِنَّهُمْ لا أَيْمانَ لَهُمْ ) * بدرستى كه ايشان را يمينهاى عهد و پيمان نيست در حقيقت و اگر پيمان ايشان درست بود شك در آن راه نمييافت و يا آنكه حكم بعدم ايمان ايشان بعد از نقل شرايط عهد است كه از جمله طعن در دين اسلام است پس مقاتله كنيد با ايشان * ( لَعَلَّهُمْ يَنْتَهُونَ ) * شايد كه ايشان باز ايستند از شرك يا از طعن در دين اين كلام متعلقست بقوله فقاتلوا و مراد آنست كه بايد غرض شما در مقاتلهء ايشان باز داشتن ايشان باشد از شرك نه ايصال اذيت بايشان هم چنان كه طريق موذيانست از ابن عباس نقلست كه مراد بائمه كفر ابو سفيان ابن حرث است و حارث بن هشام و سهل بن عمرو و عكرمة بن ابى جهل و امثال ايشان از رؤساء قريش كه عهد رسول اللَّه ( ص ) را شكستند و نزد مجاهد اهل روم و فارساند و نزد حذيفهء يمانى اهل اين آيه هنوز موجود نشده‌اند و پس از اين ظهور خواهند كرد با ايشان مقاتله كند وليى از اولياء خدا و امير المؤمنين عليه السّلام در روز جمل اين آيه را تلاوت فرمود گفت اما و اللَّه لقد عاهد على رسول اللَّه و قال يا على لتقاتلن الفتنة الناكثة و الفتنة الباغية بالفتنة المارقة بعد از آن بر سبيل تحريص بر قتال ميفرمايد * ( أَ لا تُقاتِلُونَ ) * دخول همزه بر نفى مفيد انكار است پس مستلزم مبالغه باشد در قتال يعنى ايا كارزار نميكنيد شما * ( قَوْماً نَكَثُوا ) * گروهى كه شكستند * ( أَيْمانَهُمْ ) * پيمانهاى خود را كه با شما بسته بودند در حديبيه يكى از