عهدهاى ايشان با پيغمبر ( ص ) آن بود كه خلفا يكديگر را نرنجانند و بر قتال ايشان با يكديگر مظاهرة نكنند قريش بنى بكر را كه خلفاى يكديگر بودند سلاح و مدد دادند تا با بنى خزاعه كه خلفاى رسول بودند جنگ كردند يا مراد از ناكثين عهود بنى قريظه‌اند كه در روز احزاب ابو سفيان و قوم او را مدد كارى كردند * ( وَهَمُّوا ) * و قصد كردند * ( بِإِخْراجِ الرَّسُولِ ) * به بيرون كردن رسول ( ص ) از مكه و مشاورت نمودند با يكديگر در امر اخراج او در دار الندوة هم چنان كه گذشت در كريمهء اذ يمكر بك و در لباب آورده كه قريش در حديبيه قصد كردند كه رسول را جهت اداى عمره به مكه راه دهند و قبل از اتمام قواعد آن به جهت استخفاف از مكه اخراج كنند و بقول ثانى كه مراد يهودند قصد اخراج آن حضرت نمودند از مدينه * ( وَهُمْ بَدَؤُكُمْ ) * و حال آنكه ايشان ابتدا كردند نقض عهد را بر شما * ( أَوَّلَ مَرَّةٍ ) * در اول بار بمعادات و مقاتله چه رسول ابتداى دعوت كرد و الزام حجت بكتاب و تحدى به آن ايشان از معارضهء آن عدول بمعادات و مقاتله كردند و در روز بدر با خلفاى شما كه بنى خزاعه بودند محاربه كردند پس چه منع مىكند شما را كه معارضه نكنيد و مصادفه نمائيد با ايشان * ( أَ تَخْشَوْنَهُمْ ) * آيا شما مىترسيد از محاربهء ايشان و ترك قتال ايشان ميكنيد به جهت خوف آنكه مبادا مكروهى از ايشان بشما رسد ايراد لفظ استفهام جهت تشجيع مؤمنانست و اين كلام در غايت فصاحتست زيرا كه جمع ميان تقريع و تشجيع كرده * ( فَاللَّه أَحَقُّ ) * پس خدا سزاوارتر است * ( أَنْ تَخْشَوْه ) * به آنكه بترسيد از عقاب وى در ترك قتال كفره دين بحرب ايشان اشتغال كنيد و به جهت خشيت ترك آن مكنيد * ( إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ ) * اگر هستيد ايمان آورندگان قضيهء ايمان آنست كه نترسيد الا از او سبحانه و يا اگر هستيد باوردارندگان بعقوبت الهى در ترك عهود و بعد از آن امر مىكند بقتال بعد از بيان موجب آن و تمكن بر قتل و و اذلال ايشان و توبيخ بر ترك آن و توعد بر آن بقوله * ( قاتِلُوهُمْ ) * كارزار كنيد با مشركان * ( يُعَذِّبْهُمُ اللَّه ) * تا عذاب كند خدا ايشان را * ( بِأَيْدِيكُمْ ) * بدستهاى شما يعنى بشمشيرهاى شما مقتول شوند * ( وَيُخْزِهِمْ ) * و تا رسوا سازد ايشان را بمقهوريت و مغلوبيت * ( وَيَنْصُرْكُمْ عَلَيْهِمْ ) * و نصرت دهد شما را بر ايشان * ( وَيَشْفِ ) * و شفا دهد * ( صُدُورَ قَوْمٍ مُؤْمِنِينَ ) * سينه هاى گروهى را از مؤمنان يعنى بنو خزاعه و جمعى از يمن كه به مكه آمده اسلام آوردند و از مشركان ايذاى بسيار يافتند و چون شكايت را بعرض حضرت رسالت رسانيدند فرمود كه ابشروا فان الفرج قريب * ( وَيُذْهِبْ ) * و تا ببرد خدا بنصرت شما بر