به تو كه بسبب آنچه مرا بى بهره گردانيدى از رحمت يا حكم كردى بغوايت من و يا به جهت آنكه امتحان كردى بسجود و بجهة آن غاوى شدم و نظير اينست قوله فَزادَتْهُمْ رِجْساً إِلَى رِجْسِهِمْ و يا بجهة آنكه مرا هلاك كردى بطعن و طرد و منه فَسَوْفَ يَلْقَوْنَ غَيًّا و يا كلام بر ظاهر خود باشد چه معتقد او آن بوده باشد كه حقتعالى اغواى و اضلال بندگان كند يعنى بجهة آنكه مرا گمراه كردى * ( لأَقْعُدَنَّ لَهُمْ ) * هر آينه بنشينيم براى اغوا و اضلال فرزندان بنى آدم * ( صِراطَكَ الْمُسْتَقِيمَ ) * به راه تو كه راه راست است يعنى دين اسلام و مترصد اينكه ايشان را راه زنم و بر صراط مستقيم نگذارم هم چنان كه قطاع الطريق كه بر سر راهها بنشينند تا قطع سايله كنند و بدانكه جارو مجرور متعلق است بفعل قسم محذوف و تقدير اينست كه ( فبما اغويتنى اقسم باللَّه ) و نه ميتواند بود كه متعلق باشد به لاقعدن زيرا كه لام قسم مانع آنست و نسب صراطك بر ظرفيه است كقولك ( ضرب زيد الظهر و البطن ) * ( ثُمَّ لآتِيَنَّهُمْ ) * پس بيايم بديشان * ( مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ ) * از پيش روى ايشان يعنى در امر آخرت و گويم بعث و نشر و بهشت و دوزخ نيست * ( وَمِنْ خَلْفِهِمْ ) * و از پس ايشان يعنى از قبل دنيا و آن را در چشم ايشان بيارايم * ( وَعَنْ أَيْمانِهِمْ ) * و در آيم از راست ايشان از جهة حسنات و ايشان را در عجب و ريا اندازم * ( وَعَنْ شَمائِلِهِمْ ) * و از چپ ايشان يعنى از جهت سيئات و آن را در دل ايشان شيرين گردانم و يا مراد آنست كه از جميع جهات ايشان در آيم تا ايشان را از هدايت بگردانم و بر ضلالت دارم و بنا بر اين تمثيل قصد شيطانست مكلفان را بوسيلهء تسويل و اضلال بر هر وجهى كه او را ممكن باشد باتيان عدو از جهات اغلب و لهذا نگفت كه ( و من تحت ارجلهم و من فوقهم ) و از ابن عباس مرويست كه عدم ذكر ( من فوقهم ) بجهة آنست كه رحمت از آن نازل مىشود و ترك من تحتهم بسبب آنكه آمدن از آن موجب وحشت است و تسويل مستلزم انس است و محتملست كه * ( مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ ) * كنايه از جايى باشد كه مكلفان دانند و قادر باشند بر تحرز از آن و من خلفهم از جايى كه ندانند و قادر نباشند و * ( عَنْ أَيْمانِهِمْ وَعَنْ شَمائِلِهِمْ ) * از جهتى باشد كه ميسر باشد ايشان را كه بدانند و يا تحرز نمايند و ليكن نكنند بجهة عدم تيقظ و احتياط ايشان و از امام محمد باقر صلوات اللَّه عليه از اين آيه سؤال كردند فرمود معنى * ( لآتِيَنَّهُمْ مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ ) * آنست كه كار آخرت بر دل و چشم ايشان خوار و بيمقدار گردانم و * ( مِنْ خَلْفِهِمْ ) * ايشان را وسوسه كنم تا مال جمع كنند و به آن بخل ورزند و زكات ندهند تا از بهر وارثان بماند * ( وَعَنْ أَيْمانِهِمْ ) * كار دين بر ايشان تباه گردانم و ايشان را بر هواى نفس دارم از شقيق بلخى نقل كرده‌اند كه گفت هر صباح