* ( نُؤْتِيه ) * پس زود باشد كه بدهيم او را يعنى در آخرت * ( أَجْراً عَظِيماً ) * مزدى بزرگ كه در صفة نگنجد ترديد ميان مغلوبية كه شهادتست و غالبية كه نصرتست تنبيه بر آنكه مجاهد را سزاوار است كه ثابت قدم شود در معركهء جهاد تا اعزاز نفس خود كند بشهادت يا اعزاز دين نمايد بظفر و غلبه و بالذات قصد او قتل نباشد بلكه قصد او اعلاء حق و اعزاز دين باشد آن گه به جهت مبالغه و فرط ترغيب مردمان بر سبيل تعجب ميفرمايد كه * ( وَما لَكُمْ ) * مبتدا و خبرست يعنى چيست مر شما را و چه بوده اى اهل اسلام كه بجد كامل و جهد تمام * ( لا تُقاتِلُونَ ) * جهاد نميكنيد و كارزار نمينمائيد * ( فِي سَبِيلِ اللَّه ) * در راه فرمانبردارى خدا * ( وَالْمُسْتَضْعَفِينَ ) * و در راه بيچارگان يعنى در استخلاص اسيران كه در دست كفار گرفتار شده‌اند و صون آنها از ايشان و ايشان جماعتى بودند كه در مكه مسلمان شدند و كسان ايشان را بمدينه منع ميكردند و در انوار گفته كه جملهء فعليه حال است و عامل در آن معنى فعلى است كه ناشى مىشود از ظرف و المستضعفين عطفست بر اللَّه اى و فى سبيل المستضعفين و يا آنكه عطف باشد بر سبيل بحذف مضاف اى و فى خلاص المستضعفين و ميتواند بود كه نصب آن بر اختصاص باشد چه سبيل اللَّه شامل جميع ابواب خير است و تخليص ضعفهء مسلمين از ايدى كفره اعظم و اخص است و قوله * ( مِنَ الرِّجالِ وَالنِّساءِ وَالْوِلْدانِ ) * بيان * ( الْمُسْتَضْعَفِينَ ) * است يعنى از بيچارگان مسلمانان كه با سر كفار گرفتارند مردانىاند چون سليمة بن هشام و وليد بن وليد و عباس بن ابى ربيعه و ابو جندل بن سهيل و امثال ايشان و زنان چون ام شريك و غير ها و كودكان ايشان و ذكر ولدان جهة مبالغه است در حث و تنبيه بر تناهى ظلم مشركين بر وجهى كه اذيت ايشان بصبيان رسيده و اشعار به آنكه اجابت دعوات ايشان در دفع بليهء اسر به جهت مشاركت ولدان بود با ايشان در آن به جهت آن همه مشاركت يكديگر شدند در استنزال رحمت و استدفاع بليه و گويند مراد به ولدان عبيدند و اماء و آن جمع وليد است و ابن عباس گويد كه من و مادر من از مستضعفان بوديم و هميشه از حقتعالى استدعاى خلاصى ميكرديم از كفار چنان كه حق سبحانه مىفرمايد كه * ( الَّذِينَ ) * يعنى مستضعفان جماعتى بودند كه به زبان تضرع * ( يَقُولُونَ ) * مىگفتند * ( رَبَّنا أَخْرِجْنا ) * اى پروردگار ما بيرون آر ما را * ( مِنْ هذِه الْقَرْيَةِ ) * از اين ده يعنى مكه * ( الظَّالِمِ أَهْلُها ) * كه ستمكارند اهل آن بسبب شرك كه ظلمى بغايت بزرگست كما قال إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ * ( وَاجْعَلْ لَنا ) * و بساز براى ما * ( مِنْ لَدُنْكَ ) * از نزديك خود * ( وَلِيًّا ) * كسى كه دوستدار و متولى كار ما باشد * ( وَاجْعَلْ لَنا ) *