صفت مقدم نميشود بر موصوف و قول بليغ در اصل قوليست كه مدلول آن مطابق مقصود باشد حاصل كه حقتعالى رسول خود را امر فرمود بتجافى از ذنوب اهل نفاق و نصح ايشان و مبالغه در آن بترغيب و ترهيب و اين مقتضى شفقت انبيا است و در قولا بليغا دلالت است بر فضل بلاغت و حث امر بندگان بر اعتماد نمودن بر آن چه آن از احد اقسام حكمت است و بدانكه در نزد بعضى اين آيه در شان عبد اللَّه بن ابى سلول نازل شد و مراد بمصيبت مذلتى بود كه در غزوهء بنى المصطلق به او رسيد كه آن را غزوهء مريسع ميگويند و چون سورهء المنافقين نازل گشت روى بخشوع و اعتذار آورد و گفت آنچه ميان دو حرب گفتم جز احسان و توفيق نبود و تفصيل آن در سورهء مذكور مسطور خواهد شد انشاء اللَّه و بعد از ذكر احوال منافقان ملامت ايشان مىكند بر رد پيغمبر و بيان عرض و حكمت مىكند در بعثت انبيا تا باوامر ايشان امتثال نمايد ميفرمايد * ( وَما أَرْسَلْنا مِنْ رَسُولٍ ) * و نفرستاديم هيچ فرستادهء بر بندگان خود * ( إِلَّا لِيُطاعَ ) * مگر آنكه فرمان وى بردند * ( بِإِذْنِ اللَّه ) * بسبب اذن خدا در طاعت رسول و امر او به آن حقتعالى به اين كلام احتجاج فرموده بر آنكه هر شخصى كه راضى نباشد به حكم رسول او اگر چه اظهار اسلام كند اما بحسب حقيقت كافر است و مستوجب قتل پس ملخص معنى آنست كه چون ارسال رسول جهت آنست كه اطاعة او كنند پس كسى كه اطاعت او نكند و به حكم او راضى نباشد قبول رسالت او نكرده است و هر كه چنين باشد كافر خواهد بود و مستوجب قتل و در مجمع آورده است كه اذن بر سه معنى آمده است يكى بمعنى لطف كقوله تعالى وَما كانَ لِنَفْسٍ أَنْ تُؤْمِنَ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّه دويم بمعنى امر هم چنان كه در اين آيه سيم بمعنى تخليه كقوله وَما هُمْ بِضارِّينَ بِه مِنْ أَحَدٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّه بعد از آن بيان آن چيزى مىكند كه صلاح ايشان است و مع ذلك ايشان تارك آنند و ميگويند * ( وَلَوْ أَنَّهُمْ ) * و اگر اين منافقان * ( إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ ) * آن هنگام كه ستم كردند بر نفسهاى خود بنفاق و انكار حكم تو يا بتحاكم به طاغوت * ( جاءُوكَ ) * بيامدندى به حضرت تو يعنى رجوع كردندى به تو و از تحاكم بطاغوت نادم شدندى و اين خبر ان است و اذ متعلق است به آن * ( فَاسْتَغْفَرُوا اللَّه ) * پس طلب آمرزش كردندى از خدا بتوبه و اخلاص * ( وَاسْتَغْفَرَ ) * و آمرزش خواستى * ( لَهُمُ الرَّسُولُ ) * براى ايشان رسول يعنى شفاعة كردى ايشان را * ( لَوَجَدُوا اللَّه ) * هر آينه يافتندى يعنى دانستندى خداى را * ( تَوَّاباً ) * قبول كنندهء توبه توبه كنندگان * ( رَحِيماً ) * مهربان بر آمرزش طلبان و اگر وجد بمعنى صادف تفسير كنند نه بمعنى