* ( وَما مِنْ إِله ) * و حال آنكه نيست در وجود ذاتى واجب كه مستحق عبادتست * ( إِلَّا إِله ) * مگر خداى يگانه كه موصوف است بوحدانيت و متعالى از تو هم شركت و مبدء جميع موجودات ممكنة من مزيده براى استيناف است * ( وَإِنْ لَمْ يَنْتَهُوا ) * و اگر باز نايستند اينقوم * ( عَمَّا يَقُولُونَ ) * از آنچه مىگويند و بتوحيد قايل نشوند * ( لَيَمَسَّنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا ) * هر آينه برسد آنان را كه كافر شدند * ( مِنْهُمْ ) * از ترسايان * ( عَذابٌ أَلِيمٌ ) * عذابى دردناك كه الم آن دائمى باشد وضع مظهر در موضع ضمير كه ليمسنهم است جهت تكرير شهادتست بر كفر ايشان و تنبيه بر آنكه عذاب بر آن كس است كه بر كفر خود دايم و ثابت باشد و از آن منقلع نشود و لهذا در عقب آن ميفرمايد كه * ( أَ فَلا يَتُوبُونَ ) * آيا رجوع نمى كنند * ( إِلَى اللَّه ) * بطاعت خدا كه آن انتها است از عقايد باطله و اقوال زايغه * ( وَيَسْتَغْفِرُونَه ) * و آمرزش نمىخواهند از او به اعتقاد توحيد و تنزيه از اتحاد و حلول بعد از تقرير توحيد و تهديد بر اشتراك * ( وَاللَّه غَفُورٌ ) * و خداى آمرزگار است مر تايبان را * ( رَحِيمٌ ) * مهربان بر مستغفران و در استفهام تعجبى است از اصرار ايشان و متضمن انكار و لهذا از فرا نقلكرده‌اند كه مراد از اين امر است بتوبه و امر بلفظ استفهام در كلام بسيار واقع شده كقوله فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ و استعمال توبه بالى جهة آنست كه بمعنى رجوع است بطاعت خدا و فرق ميان توبه و استغفار آنست كه استغفار طلب مغفرتست بدعا يا توبه يا غير آن از طاعت و توبه ندمست بر معصيت يا عزم بر آنكه به مثل آن عود نكند و استغفار با وجود اصرار بر قبيح صحيح نيست و در اين آيه تحريص است بر توبه و حث بر استغفار و چون حقتعالى ذكر مقالات باطله نصارى كرد در عقب آن رد قول ايشان كرده بر طريق احتجاج بر ايشان و فرمود كه * ( مَا الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ ) * نيست مسيح كه پسر مريم است يعنى عيسى كه ايشان او را خداى ميگويند * ( إِلَّا رَسُولٌ ) * مگر فرستادهء خدا * ( قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِه الرُّسُلُ ) * بدرستى كه گذشته‌اند پيش از او فرستادگان خداى و او را معجزات داده است چنان كه ايشان را عطا كرده است پس اگر مرده بدم عيسى زنده ميشد عصاى موسى نيز در دست موسى اژدهايى زنده مىگشت و آن عجبتر است و اگر او بىپدر مخلوق شده آدم نيز بىپدر و مادر موجود گشته و آن غريبتر است پس معجزات انبيا ايشان را از عبوديت بيرون نمىبرد و در الوهيت داخل نميسازد * ( وَأُمُّه صِدِّيقَةٌ ) * و مادر او يعنى مريم كثير الصدق بود و مقيم بر آن و ملازم