اين معترف بودند پس اين حجت باشد بر ايشان * ( وَأَرْسَلْنا ) * و فرستاديم * ( إِلَيْهِمْ رُسُلًا ) * بسوى ايشان پيغمبران را اول ايشان موسى و آخر ايشان عيسى * ( كُلَّما جاءَهُمْ رَسُولٌ ) * هر گاه كه آمد بديشان رسولى * ( بِما لا تَهْوى أَنْفُسُهُمْ ) * به آنچه نخواست و دوست نداشت نفسهاى ايشان از تكاليف شرعيه * ( فَرِيقاً كَذَّبُوا ) * گروهى را تكذيب كردند چون عيسى و محمد صلَّى اللَّه عليه و آله * ( وَفَرِيقاً يَقْتُلُونَ ) * و گروهى را ميكشتند چون زكريا و يحيى و شعيا عليهما السلام اينمعطوف و معطوف عليه جواب شرط است و اينجمله صفت رسلا است و راجع محذوفست اى رسول منهم و نزد بعضى اينجمله مستأنفه است و جواب شرط محذوف كه جمله مستأنفه دالست بر آن و ذكر * ( يَقْتُلُونَ ) * در موضع قتلوا بنا بر حكايت است از حال ماضيه به جهت استحضار آن و استقطاع قتل و تنبيه بر آنكه اين از عادت ايشان بوده در زمان ماضى و مستقبل و يا بجهة محافظة بر رؤس آيات * ( وَحَسِبُوا ) * و پنداشتند اين بنى اسرائيل * ( أَلَّا تَكُونَ فِتْنَةٌ ) * آنكه يافت نشود بلائى و محنتى يعنى عذابى ايشان را بقتل و تكذيب انبيا * ( فَعَمُوا ) * پس كور شدند از ديدن دين حق و دلايل آن مانند كورى كه راه به مقصد نبرد * ( وَصَمُّوا ) * و كر شدند از استماع سخن راست چه بر عبادت عجل راسخ شدند و سخن هارون را نشنيدند و همچنين گوش بقول انبياى خود نكردند * ( ثُمَّ تابَ اللَّه عَلَيْهِمْ ) * پس توبه كردند و حقتعالى توبهء ايشان را قبول كرد * ( ثُمَّ عَمُوا وَصَمُّوا ) * پس بعد از آن كور و كر شدند * ( كَثِيرٌ مِنْهُمْ ) * بسيارى از فرزندان ايشان بانكار عيسى يا محمد ( ص ) و گويند معنى آنست كه چون توبه كردند حقتعالى عذاب را از ايشان برداشت و بعد از آن باز بكفر و طغيان خود رجوع كردند و يا آنكه توبه كردند و حقتعالى توبه ايشان را پذيرفت و چون ايشان منقضى شدند و فرزندان ديگر پيدا شدند پيروى آباى خود نموده ايشان نيز كور و كر شدند يعنى هر چند حقتعالى بوسيلهء انبياء عرض توبه ميكرد بر ايشان قبول نميكردند و در ضلالت و طغيان ميافزودند و بر هر تقدير قوله كثيرا منهم بدل ضمير است و يا فاعل و و واو علامت جمع مانند اكلونى البراجيث يا خبر مبتداى محذوف اى العمى و الصم كثير منهم و گويند كه مبتدا است و جملهء كه قبل از او است خبر او است و اينضعيف است زيرا كه تقديم خبر در مثل اين ممتنع است * ( وَاللَّه بَصِيرٌ ) * و خداى بينا است * ( بِما يَعْمَلُونَ ) * به آنچه ميكنند و مناسب آن پاداش بديشان خواهد