نفس است كه مؤنث سماعى است و همچنين است ارجاع ضمير مؤنث به او در قوله تعالى * ( وَخَلَقَ مِنْها ) * كه عطفست بر خلقكم يعنى آفريد شما را از آدم عليه السلام و آفريد از او * ( زَوْجَها ) * جفت وى را كه خواست در اخبار آمده كه حق تعالى حوا را از باقى طينت آدم آفريد و قول اصح و اكثر ميان مفسران آن است كه چون حق تعالى آدم را بيافريد و او را ببهشت برد اگر چه در بهشت حوران و غلمان پاكيزه سرشت بودند اما بواسطهء عدم جنسيت چندانى بايشان الفت نداشت از حق تعالى از جنس خود انيسى طلبيد حقتعالى خوابى گران بر او گماشت و جبرئيل را امر فرمود تا از پهلوى چپ او استخوانى بيرون كشيد و حوا را از آن استخوان بيافريد و ظاهر * ( وَخَلَقَ مِنْها زَوْجَها ) * دالست بر اين و مقوى اين است قول حضرت رسالت ( ص ) كه خلقت المرأة من ضلع ان اقمتها كسرتها و ان تركتها و فيها عوج استمتعت بها پس ملخص معنى آيه آنست كه حقتعالى آفريد حوا را از ضلعى از اضلاع آدم و ميتواند بود كه معطوف عليه خلق محذوف باشد و تقدير اينكه من نفس واحدة خلقها و خلق منها زوجها يعنى خلق كرد شما را از يك نفس كه آفريد او را و آفريد زن او را از ضلع او و غرض از اين تقرير خلق همه مردمانست از نفس واحده يعنى همهء آدميان را از آدم ايجاد فرمود * ( وَبَثَّ ) * و پراكنده كرد و ظاهر گردانيد * ( مِنْهُما ) * از آدم و حوا بتوسط توالد و تناسل * ( رِجالًا كَثِيراً ) * مردان بسيار * ( وَنِساءً ) * و زنان فراوان اين كلام بيان تولد مردمانست چه خلاصهء معنى آنست كه حقتعالى منتشر ساخت از اين نفس واحده و زوجهء مخلوقهء از او بنين و بنات بسيار را و اكتفاء به وصف رجال بكثرت از وصف نساء به آن به جهت آن است كه حكمت مقتضى آنست كه رجال اكثر از نساء باشند و ذكر كثير بدون كثيرين بجهة حمل آن است بر جمع و ترتب امر بتقوى بر اين قضيه جهت آنست كه در آن دلالت است بر قدرت ظاهره از حق كه باعث آن خوف و خشيت است از آن و بر نعمت باهره كه موجب طاعت معطى آنست يا بجهة آنكه مراد به اين قصه تمهيد امر است بتقوى در آنچه متصل است بحقوق اهل منزل و ابناى جنس چنان چه آياتى كه بعد از اين مذكورند دالند بر اين و در مجمع البيان آورده كه امتنان حقتعالى بر ما به اينكه ما را از نفس واحده ايجاد فرموده جهة آنست كه اين اقربست بعطوفت و شفقت و مرحمت بعضى از ما بر بعضى جهت آنكه رجوع همهء ماها باصل واحد است و ديگر اين ابلغ است در قدرت و دلالت اين بيشتر بر علم و حكمت * ( وَاتَّقُوا اللَّه ) * و بترسيد از مخالفت امر خداى * ( الَّذِي ) * آن خدايى كه شما را در وقت استعطاف و استعانت از يكديگر * ( تَسائَلُونَ بِه ) * حاجت ميطلبيد به آن خداى يعنى بوسيلهء