هدايتست و توفيق باتباع حق و تمسك بدين اسلام كه مؤدى بتالف است و زوال غل و قوله * ( إِذْ كُنْتُمْ ) * متعلق است با ذكروا يعنى ياد نعمت خدا كنيد در وقتى كه بوديد شما * ( أَعْداءً ) * دشمنان در زمان جاهليت * ( فَأَلَّفَ ) * پس خدا پيوند و الفت داد يعنى قذف محبت كرد * ( بَيْنَ قُلُوبِكُمْ ) * در ميان دلهاى شما و رفع تنازع و اختلاف كرد و الفت داد ميان شما ببركت اسلام و ميمنت خدمت سيد انام عليه الصلوات و السلام * ( فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِه ) * پس گشتيد برحمت خدا * ( إِخْواناً ) * برادران يكديگر يعنى محبان و دوستان همه مجتمع بر اخوت در دين خدا مراد آنست كه برادران دينى يكديگر شديد و منتظم و مرتبط بهم و در مجمع گفته كه اخ در اصل لغة بمعنى قصد است مأخوذ از ( توخيت الشيء اذا قصدته و طلبته ) يعنى هر يك قصد مراد يكديگر كرديد و اطاعت يكديگر نموديد * ( وَكُنْتُمْ ) * و بوديد شما بواسطه ضلالت و جهالة * ( عَلى شَفا حُفْرَةٍ ) * بر كنار مغاكى * ( مِنَ النَّارِ ) * از آتش يعنى مشرف بر وقوع در آتش دوزخ بجهه كفر چه اگر در حال كفر مرگ بشما مىرسيد هر آينه در دوزخ مىرفتيد و دايم در آن آتش معذب ميبوديد * ( فَأَنْقَذَكُمْ ) * پس رهانيد خدا شما را * ( مِنْها ) * از آن حفره يا از آن نار بميمنت اسلام و شرف ايمان و ميتواند بود كه ضمير راجع بشفا باشد و تانيث آن بجهة تأنيث مضاف اليه باشد و يا بجهة آنكه بمعنى شفه است چه شفاء بئر و شفه آن طرف چاه است چون جانب و جانبت و اصل آن شفو است كه قلب واو شده در مذكر و حذف آن در مؤنث و بدانكه انقاذ از آتش اگر چه فرع وقوعست در آن اما چون كه ايشان مستحق دخول بودند پس بمنزلهء كسى بودند كه در آن واقع شده‌اند ابو الجوزا روايت كند كه ابن عباس اين آيه را تلاوت كرد اعرابى استماع آن كرد گفت ( و اللَّه ما انقذهم منها و هو يريدان ينجيهم منها ) يعنى مراد حق تعالى از انقاذ آنجاست چه او سبحانه انقاذ ايشان نكرد از آن زيرا كه رهانيدن در صورتى است كه ايشان در آن بوده باشند بلكه مراد آنست كه ايشان را از آن نجات داد ابن عباس فرموده كه اكتبوها من غير فقيه يعنى اين معنى را بنويسيد و فرا گيريد از كسى كه فقيه نيست * ( كَذلِكَ ) * هم چنان كه بيان كرد احوال شما را از نفرت قديمى و الفت مجدد * ( يُبَيِّنُ اللَّه لَكُمْ ) * بيان مىكند خدا و روشن ميگرداند براى شما * ( آياتِه ) * دلايل وحدانيت و قدرت خود را و حجج بينه دين حق را * ( لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ ) * تا باشيد كه شما راه راست يابيد كلام در معنى تعليل است يعنى بجهة ارادهء ثبات شما بر هدى و ازدياد شما در آن