و از آن كسانى نيز كه شرك آوردند و بقول اصح مراد مجوساند چه هيچ كس در زندگانى حريص تر از ايشان نيست و بدانكه و جدان بعقل جارى مجراى علم است و هر دو مفعول آن ( هم و احرص ) است و تنكير حياة جهت آنست كه مراد به آن فرديست از افراد كه حياة متطاوله است و قوله * ( وَمِنَ الَّذِينَ ) * محمولست بر معنى فكانه قال ( احرص من الناس و من الذين اشركوا ) و افراد ايشان بذكر جهت مبالغه است چه حرص ايشان شديد است زيرا كه غير حياة عاجله را نميشناسند و به جهت زيادتى در توبيخ و توضيح چه هر گاه حرص ايشان زايد باشد بر حرص منكرين و حال آنكه ايشان مقرند بجز او بعث بخلاف اهل شرك پس اين دلالت مىكند بر علم ايشان به آنكه رجوع ايشان به آتش دوزخ است و ميتواند بود كه * ( مِنَ الَّذِينَ ) * عطف باشد بر احرص بتقدير مضاف اى ( و احرص من الذين ) و حذف آن جهت دلالت اول باشد بر آن و يا آنكه خبر مبتداء محذوف باشد و قوله * ( أَشْرَكُوا يَوَدُّ أَحَدُهُمْ ) * صفت آن گاهى كه مراد به * ( الَّذِينَ أَشْرَكُوا ) * يهود باشد زيرا كه قايل عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّه اند اى ( و من الذين اشركوا اناس يود احدهم ) يعنى آن كسانى كه شرك آورده‌اند مردمانيند كه دوست ميدارد هر يكى از ايشان * ( لَوْ يُعَمَّرُ أَلْفَ سَنَةٍ ) * كاش عمر داده شود هزار سال و بنا بر دو قول اول * ( يَوَدُّ أَحَدُهُمْ ) * بيان ازدياد حرص ايشان است بر طريق استيناف و بر هر تقدير ( لو يعمر الف سنة ) حكايت و داد ايشان است و ( لو ) بمعنى ( ليت ) است و اصل آن ( لو اعمر ) است و حقيقت معنى اينكه هر كدام از ايشان ميگويند كه كاش عمر داده شوم و اجراى آن بر غيبت جهت ( يود ) است كقولك ( حلف باللَّه ليفعلن ) كه بمعنى ( لافعلن ) است و به جهت شدت حرص ايشان است بر طول عمر كه تحيت مجوس وقتى كه بهم ميرسند اينست كه ( عش الف نيروز و الف مهرجان ) كما قال ابن عباس ( و هو قول الاعاجم منهم لن عطس ) بزى هزار سال و نزد بعضى علماء مهر لفظ مكروه است * ( وَما هُوَ بِمُزَحْزِحِه ) * و نيست آن كس كه دور گرداننده و رهانندهء خود باشد * ( مِنَ الْعَذابِ ) * از عذاب دوزخ * ( أَنْ يُعَمَّرَ ) * آنكه عمر داده شود يعنى طول عمر دافع عذاب الهى نيست چه فنا لازم عمر است بلكه آن موجب ازدياد عذابست به جهت وقوع كثرت معاصى در آن ضمير هو راجع به * ( أَحَدُهُمْ ) * است و * ( أَنْ يُعَمَّرَ ) * فاعل * ( بِمُزَحْزِحِه ) * و تقدير اينكه ( و ما احدهم به من يزحزحه من النار تعميره ) يعنى نيست يكى از ايشان كه دور گرداند و برهاند او را از آتش دراز گردانيدن عمر او و ميتواند بود كه ضمير راجع باشد به چيزى كه ( يعمر ) دلالت بر آن مىكند و آن تعمير است و * ( أَنْ يُعَمَّرَ ) * بدل آن و يا ضمير مبهم باشد و ان يعمر موضح آن و اصل ( سنه سنوه ) است چه جمع آن سنواتست و گويند اصل آن ( سنهة ) است