است معنى شرط را كانه قيل ان كنتم راهبين فارهبونى و آيه متضمن وعد و وعيد است و دال بر وجوب شكر و وفا بعهد و بر آنكه مؤمن را سزاوار آنست كه از هيچ كس خايف نباشد مگر از خدا و نيز در آن دلالت است بر عظم معصيت در جحود نعم و كفران آن و لحوق وعيد شديد بكتمان آن و بر ثبوت افعال عباد چه اگر ايشان را افعال نمىبود عهد و امر و نهى و وعد و وعيد صحيح نمىبود و مؤدى ببطلان رسل و كتب مىشد پس بىوجه ميبود كه مامور شوند به اين كه * ( وَآمِنُوا ) * و بگرويد * ( بِما أَنْزَلْتُ ) * به آنچه فرو فرستاده‌ام از قرآن * ( مُصَدِّقاً ) * در حالتى كه آن فرستاده شده تصديق كننده است * ( لِما مَعَكُمْ ) * مر آن چيزى را كه با شما است يعنى تورية موافق آنست در نعت و يا در توحيد و وعد و وعيد افراد ايمان بامر از ميان ساير مأمورات بجهة حث است بر آنچه آن مقصود بالذات است و باقى مأمورات متفرع بر آن و عمده است در وفا بعهود و تقييد منزل به آن كه مصدقست مر آن چيزى را كه با ايشانست از كتب الهيه از حيثيت آنست كه آن نازل شده بر حسب آنچه منعوت است در آن كتب و يا مطابق آنست در قصص و مواعيد و دعوت بتوحيد و امر بعبادت و عدل در ميان بندگان و نهى از معاصى و فواحش و در آنچه مخالف آنست از جزئيات احكام بسبب تفاوت اعصار در مصالح از حيثيت آنكه هر يك از آن جزئيات حق است نسبت به زمان خود و موافق صلاح آن كس كه مخاطب به آنست حتى كه اگر متقدم در ايام متاخر نازل ميشد نزول آن بر وفق آن ميبود و لهذا قال رسول اللَّه صلَّى اللَّه عليه و آله و سلَّم لو كان موسى حيا لما وسعه الا اتباعى يعنى اگر موسى در زمان من زنده ميبود تابع من ميبود در احكام شريعت من پس تقييد منزل بمصدقيت كتب سالفه تنبيه است بر آنكه اتباع آن كتب منافى ايمان نيست بلكه موجب ايمانست و لهذا بر سبيل تعريض فرمود * ( وَلا تَكُونُوا ) * و بايد كه نباشيد * ( أَوَّلَ كافِرٍ ) * اول گروه ناگرويدگان به قرآن يعنى واجبست بر شما كه اول كسى بوده باشد كه ايمان آورده به آن زيرا كه شما نظر در معجزات آن مىكنيد و علم بشان آن داريد و مستفتح و مبشر آن بوديد در زمان خود قبل از نزول آن و اول كافر خبر ضمير جمعست بتقدير اول فريق و يا فوج و يا بتاويل ( لا يكن كل واحد منكم اول كافر كقولك كسانا حلة اى كسا كل واحد منا حلة ) يعنى بايد كه نباشد هيچ فردى از افراد شما اول كسى كه نگرويده باشد به آن حاصل كه مراد به آن كلام تعريض نفى نصيب است به آنكه واجب بود بر بنى اسرائيل كه اول كسى بوده باشند كه به قرآن گرويده بجهة معرفت ايشان به آن و بصفت آن نه دلالت بر آنچه ظاهر آن ناطق است به آن فهذا كقولك ( اما انا فلست بجاهل ) مراد نهى نيست از تقدم ايشان در كفر چه مشركان عرب بر ايشان سابق بودند در عدم ايمان و يا آنكه معنى آنست كه مباشيد اول كافر از اهل كتاب و يا از آن كسى كه كافر شده باشد