يازدهم . 4 - و سرانجام از زمان مير داماد تا زمان ما كه شايد دورهء جديدى آغاز مىشود . در پاسخ اين سؤال كه مهمترين حادثه اى كه شكل و مضمون انديشهء شيعى دورهء سوم را متعين مىكند كدام است به نظر مىرسد بطور خلاصه بتوان گفت كه اين حادثه ادغام انديشهء ابن عربى در انديشهء شيعى است . اين پرسش وجود دارد كه تعليمات ابن عربى تا چه حدى از تعليمات شيعى گرفته شده است . آقاى عثمان يحيى عناوين صد و پنجاه شرح فصوص الحكم را ذكر كرده است . صد و سى اثر در ميان اين شروح به توسط ايرانيان نوشته شده است . اين امر ، واقعيتى است كه بر تاريخ انديشهء اسلامى سلطه دارد و تاريخ فلسفهء اسلامى را جز از مجراى تحليل تطبيقى اين شروح به طور كامل نمىتوان فهميد . در دو رساله اى كه در اثر حاضر چاپ شده است حيدر آملى همچون يكى از مهمترين و مؤثرترين عاملان اين ادغام ظاهر مىشود ( در سدهء بعد ابن ابى جمهور خواهد بود ) . تمامى فلسفهء وجود حيدر آملى ، نظريهء أو دربارهء توحيد باطني و ظاهرى ، دربارهء أسماء الهى و مظاهر آن در ادامه و تصميم تعليمات ابن عربى قرار دارد . اما در يك مورد حيدر آملى ، على رغم احترام عميق به ابن عربى در مورد مسئله اى پر اهميت براى نبوت و امامت به تفضيل و به شدت از أو انتقاد مىكند ، مسئله اى كه به شخص « خاتم ولايت » مربوط مىشود و پايينتر به آن خواهيم پرداخت . بدين ترتيب حيدر آملى اگر چه با توجه به شواهدى كه مىآورد مسئلهء ارتباط ميان تصوف و تشيع را به شيوه اى سنتى طرح مىكند اما با توجه به مقولات رايج در اسلام شناسى غربى مىتوان گفت كه اين شيوهء طرح در نهايت اصالت است . تعريف شيعى خاتم ولايت برخى از خطوط اصلى تعليمات ابن عربى را دگرگون مىسازد اما به بهاى اين تغيير يا بهتر بگوييم اصلاح است كه تعليمات ابن عربى تا امروز در حكمت شيعى ادغام شده و به همين دليل آثار حيدر آملى مبين لحظه اى حساس در اين تحول است . آثار حيدر آملى از اين نظر داراى اهميت است كه به علت اصلاحى كه در مسئلهء امامت و نبوت در تعليمات ابن عربى وارد مىنمايد ما را در برابر سؤالى قرار مىدهد كه بالاتر طرح كرديم چگونه تعليمات ابن عربى كه در نوشته هايى با