بزرگ دورهء صفوى بدون توجه به آن قابل بررسى نيست . شكى نيست كه حكمت اسماعيلى آثار مهم خود را در سده هاى چهارم و پنجم به وجود آورده بود . درست است كه در همين دوره تشيع امامى نيز در به وجود آوردن آثارى مهم كوشش مىكرد اما اين آثار مهم بيشتر به جمع آورى احاديث و روايات امامان مربوط مىشد و همين جمع آورى براى آيندهء انديشهء شيعى از اهميت خاصى برخوردار بود . بايد متذكر شويم كه مدت زمانى طولانى اين نظر پذيرفته شده بود كه حكمت اسلامى به بهترين وجهى در آثار اسماعيلى بيان شده است . من فكر مىكنم كه امروزه مىتوان گفت كه اهميت حكمت شيعى امامى به هيچ وجه كمتر از حكمت اسماعيلى نيست و بهتر است كه از اين پس آن دو را به صورت توأمان مورد بررسى قرار دهيم . منظور ما اين نيست كه عرفان و حكمت شيعى امامى ناگهان با انتشار آثار حيدر آملى ظاهر شده است . بسيارى از احاديث امامان و به ويژه احاديثى كه حيدر آملى با علاقهء خاصى به تفسير آنها مىپردازد حاوى تمام حكمت شيعى است . افزون بر اين حتى با توجه به نقل قولهايى كه در آثار سيد حيدر آمده است مىتوان طرحى از تاريخ فلسفه به روايت حيدر آملى ارائه كرد . اين طرح تاريخ فلسفه ، تاريخى دقيقا انتقادى خواهد بود زيرا كه سيد حيدر نشان مىدهد كه چگونه انديشمندان بزرگى با بازگشت به عرفان شيعى كه أو تعليم مىدهد از شكست فلسفى اجتناب كرده‌اند . بدون ترديد نام نصير الدين طوسى ( در گذشته 672 ) در مرتبه اى بلند ظاهر مىشود . سيد حيدر شاگرد فرزند پر آوازه ترين شاگرد أو علامه حلى ( در گذشته 726 ) بود . در ميان ديگر انديشمندان شيعى كه حيدر آملى به آنان اشاره مىكند نام صدر الدين تركه اصفهانى از ديگران برجسته تر است صدر الدين فيلسوفى عرفانى است كه از نظر زمانى اندكى پيش از حيدر آملى زندگى مىكرد و رسالهء في الوجود المطلق را نوشته است . در جاى ديگرى « 1 » ما چهار مرحله براى تطور انديشهء شيعى امامى پيشنهاد كرده‌ايم : 1 - دورهء امامان معصوم و پيروان بلا واسطهء آنان . 2 - دوره اى كه با كلينى ( در گذشته 329 ) آغاز و با نصير الدين طوسى پايان مىيابد . 3 - دورهء ميان نصير الدين طوسى تا مير داماد و مكتب أصفهان در سدهء

--> « 1 » - ر . ك . به اثر ما Histoire de la philosohie islamique , Paris , Gallimard 1964 vol . I P . 54 - 6 .