نتيجتا رابطه مذاهب و اديان ، بخصوص مذاهب اسلامى در حال نزديكى است . و دانشمندان ، با بى طرفى بيشتر و كنجكاوى عميق ترى ارزش علمى مذاهب را مورد مطالعه قرار مىدهند . در چنين شرائطى بطور حتم ، طرز تفكر و روش علمى شيخ طوسى بيش از گذشته باعث اعجاب اهل بصيرت و مردم صاحب نظر مىگردد و بالاخره روزى اين حقيقت پنهان و اين سر مكتوم از پرده اختفا برون خواهد افتاد كه مؤلف ما ، با اينكه پيشواى به نام مذهب تشيع و مروج آن ، بوده است افق وسيع ترى را نظر انداز خويش قرار داده ، انديشهء نيرومند و قريحهء تواناى خود را در محيط پهناور جهان اسلام ، خارج از مرزهاى مذهب خود ، و در قلمرو انديشهء علماى سائر مذاهب اسلامى به جولان و طيران در آورده و با آنان ، مصاف داده است . و از اين لحاظ ، شايسته است كه شيخ طوسى را يكى از رجال تقريب و هم زيستى مسالمت آميز بين مذاهب اسلامى و بلكه مبتكر اين امر و گشايندهء اين در بدانيم . و همين كمالات معنوى و فضائل نفسانى است كه به وى امكان داده است كه از مرزهاى زمان خويش تجاوز نمايد و خود را از آن همهء زمانها و اعصار و متعلق به همهء مسلمين قرار دهد . براى پى بردن به چگونگى و اهميت كتاب مورد بحث و حسن سليقه و ابتكارى كه مؤلف در آن به كار برده ناچاريم قدرى به عقب برگرديم و تحولات فقهى پيش از آن را از مد نظر بگذرانيم . با يك نظر اجمالى و عطف توجه به سير فقه در مذهب شيعه اماميه اين نكته مسلم مىشود كه فقهاى اين مذهب در پايان قرن سوم و طليعه قرن چهارم هجرى روش ديرين خود را در فقه تغيير داده و شيوهء تازه اى در تدوين اين علم ، پيش گرفتند . پيش از اين تاريخ ، كتب فقه اين طائفه ، عباره بود از يك سلسله مجموعه هاى روايت و حديث اهل بيت طهارت راجع به احكام حلال و حرام و عبادات و معاملات و جز آن ، از مباحث فقهى ، و طى سه قرن ، تدريجا كتابهائى به نام اصل ، جامع « 1 » ، نوادر ، مسائل و امثال آن ، برخى مبسوط و مفصل و برخى مختصر ، بطور منظم و مبوب ، يا نامنظم و متفرق به همت محدثان و فقهاى مذهب كه عده اى از آنان در عداد ياران نزديك ائمه عليهم السلام بودند فراهم گرديده بود . بعضى از اين كتب

--> « 1 » جهت آگهى و اطلاع كامل از خصوصيات اين نوع كتب و بطور كلى سير حديث شيعه در ادوار اولية ، به مقالات تحقيق در بارهء كتاب كافى نوشته ى اينجانب ، مندرج در دورهء اول و دوم نامه ى آستان قدس رضوى مراجعه نمائيد .