ج هر گاه ركن است و داخل در ركن ديگر نشده ، برگردد أو را به جا آورد « 1 » ؛ و اگر داخل در ركن شده ، نمازش باطل است ، و همچنين در صورت زياد كردن ركن مطلقا . و اگر غير ركن باشد و محلَّش باقى است ، برگردد و آن را به جا آورد ، نمازش صحيح است « 2 » ؛ و اگر از محلَّش گذشته است ضرر ندارد « 3 » . سجدهء سهو [ در بيان موارد وجوب سجدهء سهو ] س سجدهء سهو در چه [ مواردى ] واجب است ؟ « 4 »

--> « 1 » و براى زيادتيهاى سهويّه ، بعد از نماز ، سجود سهو اگر چه احتياطى باشد به جا آورد . « 2 » با سجود سهو چنانچه گذشت . « 3 » اگر چيزى باشد كه قضا دارد ، به جا آورد ، و براى زيادتى و نقيصه كه باشد ، سجود سهو به جا آورد اگر چه احتياطى باشد . « 4 » ( سجود سهو ) ( موارد وجوب سجدهء سهو ) 1 - واجب است دو سجدهء سهو ، بعد از نماز براى كلام سهوى در نماز ؛ و براى سلام در غير محلَّش ؛ و براى شك بين چهار و پنج بعد از اكمال ركعت ؛ و امّا قبل از آن با تصحيح نماز به صورت شك مذكور ، پس محلّ تأمّل و احتياط است . و بين سادسه و خامسه قبل از ركوع ، احوط تعدّد سجود است يعنى براى قيام بىجا و براى شك تأويلى . و احوط وجوب سجود سهو است براى هر زيادتى سهويّه و هر نقصان سهوى ، و از اين قبيل است : علم اجمالى به تحقّق زياده يا نقصان كه مستلزمِ علمِ به موجب سجود سهو است . و امّا شك در زياده يا شك در نقصان ، پس اظهر عدم وجوب سجود سهو است . اظهر وحدتِ سجود سهو است براى سلام بىجا اگر چه به جميعِ صيغه هاى آن باشد ، به عنوان سلام كه مخرج آن ، يكى است . و امّا به عنوان كلام : پس با صدق كلام آدمى ، تابعِ وحدت و تعدّد آن است ، چنان كه خواهد مذكور شد ، و همچنين تسبيحات اربعه در غير محلّ بنا بر ايجاب به عنوان كلام يا زيادتى سهويّه ؛ پس در نقصِ سهوىِ تسبيحات ، يك سجود سهو است ، و در زيادتى سهويّهء تسبيحات و سلام ، يكى متيقّن و بقيّه احتياط است ، و در زيادتى هر كدام از حمد و سوره و قنوت ، يك سجود سهو ، لازم است ما دام در اثناى هر كدام ، تذكّر و نسيان نباشد . لزوم سجود سهو براى زيادتيهاى مذكوره ، مبنى بر احتياط است . نقص مندوبات سهواً ، سجود سهو ندارد و زيادهء مندوبات سهواً ، در صورتى كه عمداً مبطل نباشد ، محلّ اشكال است ، [ و ] اظهر عدم وجوب به عنوان زيادهء سهويّه است . ( فرق تدارك سهو در اثناى نماز و بعد از آن ) و آن چه در نماز ، از سهو ، متدارك بشود و زيادتى حاصل نشود ، سجود سهو براى آن لازم نمىشود ؛ بخلاف تدارك بعد از نماز ؛ پس واجب است بنا بر احوط براى تشهّد و سجده فراموش شده ، و همچنين در صورت تبيّنِ نقص و احتياج ، بعد از نماز احتياط ، يا قبل از آن و بعد از نماز اگر متبيّن شد نقص بنا بر صحّت اين نماز هم با احتياط متأخّر ، احتياط در اين صورتها سجود سهو است . ( ميزان در ايجاب زيادتى ، سجدهء سهو را ) و زيادتىِ موجب سجود سهو ، وقتى صادق است كه تكرارِ در بعض اجزاى واجبهء نماز را ، به عنوان صلاتيّت به جا آورد . ( محل سجدهء سهو ) و محلّ سجدتين سهو ، بعد از سلامِ نماز است بنا بر اقوى ، چه از زياده باشد يا از نقصان يا غير اينها ، و صورت سجود سهو بعد از نيّت [ است ] كه در آن ، تعيين سبب در صورت تعدّد لازم نيست ، و همچنين در صورت وحدت ، نيّتِ خلاف سهواً ، مضرّ نيست . ( تعدّد اسباب سجدهء سهو ) و احوط عدم تداخل اسباب متعدّدهء آن است ، و بنا بر عدم تداخل ، در نسيان ابعاض متفرّقه قرائت ، سجود سهو ، متعدّد مىشود با تخلل تذكّر در اثنا ، بخلاف نسيان قرائت تماماً مستمرّا كه يك سجود سهو ، لازم مىشود . و احوط تعدّد سجود است براى حمد و سورهء فراموش شده و اظهر بنا بر عدم تداخل ، [ سجود ] متعدّد است در صورت استمرار سهو از قرائت در تمام ركعات . و مجرّد استمرار به سهو با تعدّدِ متعلَّقِ آن ، مانع از تعدّد سجود نيست ؛ پس با تخلَّلِ اجزاى نماز در ضمن كلامهاى سهوى ، يا فصلِ موجبِ مغايرت و تعدّد عرفى در صورت اختلاف ، موضوع كلامِ واحدِ سهوى نيست بنا بر اظهر در اوّل و احوط در دوّم . ( شكّ در موجب سجدهء سهو ) و با شك در موجب ، لازم نيست سجود سهو . و با شك در فعل با علم به وجوب ، لازم است اتيان آن ، و با شك در عددِ واجب ، بنا بر اقلّ مىگذارد . و ساير فروع از شك و سهو در زيادتى يا نقيصه در سجود سهو ، مذكور در نفى سهو در سهو شد . ( تقديم نماز احتياط و اجزاى منسيّه بر سجدهء سهو ) و اظهر ، تقديم اجزاى منسيّه است بر سجود سهو ، اگر چه براى غير اينها و اسبقِ از آنها باشد ؛ و احوط ، رعايت اسبق است در نيّت در هر يك از اجزاى منسيّه و اسباب سجود . و اظهر تقديم ركعات احتياط است بر سجود ؛ و در تقديم آنها بر قضاى اجزا ، تأمّل است ؛ و احوط با تقديم يا تأخير ، اعادهء نماز است . ( عدم توقيت در سجدهء سهو ) اظهر عدم توقيت است در سجود سهو ؛ و فوريّت ، لازمِ اعمِّ از توقيت است ، پس نيّت ادا و قضا در آن ، محلّ ندارد ، و بر فرض محلّ ، تابعِ اصل نماز است در لزوم نيّت ادا و قضا ، و در وقت نماز ، نيّت ادا مىشود و بعد از خروج وقت ، نيّت قضا مىشود . ( نيّت و تكبير و وضع اعضاى سبعه در سجدهء سهو ) و محلّ نيّتِ سجود سهو بنا بر داعى ، واضح است ؛ و بنا بر اخطار ، مقارنتِ عرفيّه رعايت مىشود در آن ؛ پس جائز است در حال تكبير ، اگر چه مستحبّ باشد و در حال هوىّ ، و احوط عدم اكتفا به نيّت بعد از وضع جبهه در مسجد است . و « تكبير » براى سجود سهو ، واجب نيست ، و در استحبابش براى غير امامِ قاصدِ اعلام ، تأمّل است ، مگر آن كه به رجاء مطلوبيّت از طريق فتواى « شيخ » و بعض متأخّرين ، بگويد . و امّا « وضع اعضاى سبعه » در مساجد و وضع جبهه به ما يصح السجود عليه و جلوس بين سجدتين و طمأنينهء در آنها و در ما بين آنها و طهارت و ستر و استقبال ، پس احوط رعايت آنها است در سجود سهو . ( لزوم تشهّد و سجده و ذكر در سجدهء سهو ) و اظهر چنانچه مشهور است ، وجوبِ تشهّدِ خفيف است بعد از دو سجدهء سهو ، و مراد از خفيف : مجرد « شهادتين و صلوات بر نبى و آل عليهم السلام است . و اظهر وجوب تسليم است بعد از تشهّد خفيف ، و احوط اختيار خصوص صيغه « السلام عليكم » است و در ضميمهء « و رحمة اللَّه و بركاته » آن چه مختار در صيغهء اخيرهء نماز است ، رعايت مىشود . و احوط وجوب ذكر است در دو سجده به صورت مأثوره كه مخيّر است بعد از « بسم اللَّه و باللَّه » بين صلوات و سلام بر نبى صلى اللَّه عليه و آله به عبارت « السلام عليك أيّها النّبي و رحمة اللَّه و بركاته » ؛ و در اوّل يعنى صلوات ، مىتواند بگويد : « اللَّهمّ صلّ على محمّد و آل محمّد » و مىتواند بگويد : « و صلَّى اللَّه على محمّد و آل محمّد » ، و احوط ترك زيادتى « واو » است در سلام ، مثل ترك آن در صيغهء اوّل از صلوات . ( حكم فوريت و نيز ترك سجدهء سهو ) و وجوب سجود سهو ، به نحو فوريّت است بنا بر احوط ، و تحصيل طهارت و ستر ، منافى فوريّت نيست في الجمله ، و احوط تكرار است به جهت رعايت احتمالِ عدم شرطيّت . و صحّت نماز ، مشروط به فعل سجود سهو نيست . و اگر بالكليّه عمداً و سهواً ترك شد تا آخر عمر ، قضاى نماز از ميّت لازم نيست . و اگر سهواً يا عمداً ترك شد ، لازم است در حين تذكّر و انقياد به جا آورده شود و فوريّت رعايت مىشود در حين تذكّر يا انقياد ، مثل رعايتش بعد از نماز به نحو مذكور ، و اللَّه العالم .