نكرده باشد ، در متن واقعى زندگى نمى توان رسالت اسلام را به معناى درست آن پيدا كرد . اعتقاد مردم به اسلام ، هر چند روشنائى و حرارت آن كاهش يافته ، باز هم يك عامل مقاومت منفى پديد مى آورد كه زمينه فكرى و ايدئولوژى هر گونه نظام اجتماعى و هر چارچوبى براى زندگى متمدنانه كه از اسلام گرفته نشده باشد در برابر آن ايستادگى مىشود ، زيرا مردم - دست كم از جنبه نظرى - ايمان دارند كه هر چارچوب يا نظامى كه بنيادهاى آن با يارى اسلام ، استوار نشده باشد ، غير قانونى و نارواست . و اين ايمان - حتى اگر در مرحله عمل نيز خود را به صورتى مشخص نشان ندهد باز - نوعى مقاومت منفى ايجاد مىكند كه به طور ضمنى همه فعاليت هائى را كه نظامات و مكتب هاى اجتماعى ديگر براى پيشرفت تمدن انجام مى دهند خنثى مى نمايد . چه بسيار پيش آمده كه يكى از نظامات و مكتب هاى اجتماعى ، در به دست گرفتن قدرت و رهبرى جامعه مسلمان پيروز شده ، ولى پس از روزگارى اندك ، خيلى زود دريافته است كه چاره اى ندارد جز در پيش گرفتن منطق زور به صورت هاى گوناگون . زيرا متوجه شده كه تا فشار و زور در كار نباشد ، نمى تواند نيروهاى توده را زير بيرق خويش فراهم آرد و در اين راه نيز هر چه پيشتر رفته و هر چه بيشتر اين وسيله را به كار گرفته ، مقاومت منفى توده افزايش يافته و در اين عقيده راسخ تر شده اند كه با يك نظام و مكتب غير قانونى و ناروا روبرو هستند . و به اين گونه بخش مهم استعدادهاى توده ، يا صرف فشار آوردن بر ديگران و قانع كردن ايشان به تسليم شدن مى