نگاهى به سراسر فصل شناساندن نكوهش آميز آثار منفى فقر : رشد انسان و تكامل وى بر دو امر مبتنى است : 1 - مواهب و استعدادهاى لازم . 2 - شرايط خارجى مناسب و امكانات فراهم . امّا امر نخستين ( يعنى استعدادهاى لازم براى تكامل ، و برخوردارى از مواهبى كه آدمى را براى رسيدن به هدف آفرينش او آماده مىسازد ) ، خداوند متعال در اين باره كار خود را كرده است ، زيرا او آفريننده اى است كه * ( . . . أَعْطى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَه ثُمَّ هَدى ) * « 1 » - ( 1 ) به هر چيز در آفرينش صورتى مناسب داد ، و سپس ( در همه چيز ) راهنمايى كرد » . پس خداوند به هر آفريده هيئتى مناسب و مواهبى درخور داده است . و آن مواهب و بخششهاى الهى ، محتواى وجود آدمى ، و حقايق فطرت مردمان ، و دفينه هاى نهان در خرد انسانهاست ، كه پيامبران را براى آن مبعوث كرد تا اين « دفينه هاى نهان در خردها » را بگشايند و بيرون آورند « 2 » ، و به پروردن آنها و به ثمر رساندن آنها بپردازند . اما امر دوّم ( يعنى شرايط خارجى مناسب و امكانات فراهم ، كه عامل شكفتن و ظاهر شدن قابليّتها و مواهب است ، تا چنان شود كه آنچه در انسانها بالقوّه است فعليّت پيدا كند ، و كانهاى وجود آدمى استخراج گردد ) ، متوقّف بر امورى است كه آنها را نيز خداوند متعال فراهم آورده و در دسترس انسان قرار داده است ، اگر غصبكنندگان غصب نكنند . پنج مسأله پس از توجّه به اين دو امر ضرورى براى تكامل بشرى - به نمود فقر

--> « 1 » « سورهء طاها » ( 20 ) : 50 . « 2 » « نهج البلاغه » / 33 ؛ « عبده » 1 / 17 .