پس قسمت الهى با مقياسهاى صلاح آدمى و بقاى زندگى مادّى انسان و باليدن زندگى معنوى او صورت گرفته است ، تا تنگدستى و نيازى بر جاى نماند كه او را از دست يافتن به مصلحت خود در دو زندگى دنيا و آخرت باز دارد . و اين مقتضى آن است كه ميان مردمان هيچ افراط و زياده روى وجود نداشته باشد ، تا سبب طغيان و فساد شود ؛ يا هيچ تفريط و كوتاهى ، كه راه راست را بر آدمى ببندد و او را از آن منحرف سازد . مسألهء 3 - حلال در منطق قرآن كريم : قرآن حلال را به اين گونه شناسانده است كه در ميان دو حد « افراط » و « تفريط » قرار گرفته باشد ، * ( يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ، لا تُحَرِّمُوا طَيِّباتِ ما أَحَلَّ الله لَكُمْ وَلا تَعْتَدُوا ) * . . . « 1 » اى مردم با ايمان ، چيزهاى پاكيزه اى را كه خدا بر شما حلال كرده است حرام مشماريد ، و از حد در مگذريد . . . » . پس نه چيزهاى پاكيزه ( و حلال ) ، حرام است و بايد مصرف نشود ، و نه مىتوان با مصرف كردن افراطى و اترافى و اسرافى آنها سبب محروم ماندن ديگران از حق خود در آنها شد . و از اينجا معلوم مىشود كه تجاوز و افراط مغاير با حلال بودن است . و قرآن كريم به خوردن حلال فرمان مىدهد * ( كُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ الله حَلالًا ) * . . . « 2 » - ( 2 ) از آنچه خدا روزى حلال شما قرار داده است بخوريد ) . پس خوردن با تعدّى و تجاوز - يعنى خوردن مال ديگران يا حقّ ديگران - يا خوردن اترافى و اسرافى ، ممنوع است ، چون نهى شده است ( * ( لا تَعْتَدُوا . . . * ( لا تُسْرِفُوا . . . ) . تعدّى و تجاوز با ميانه روى نيز مغاير است ، كه امام صادق « ع » - در حديث « سپاهيان عقل و سپاهيان جهل » - در بارهء آن فرموده است : « القصد و ضدّه العدوان « 3 » ميانه روى ( از سپاهيان عقل است ) و ضدّ آن تجاوز و از حد درگذشتن است ( از سپاهيان جهل ) » . و قرآن كريم از عدوان و تجاوز و

--> « 1 » « سورهء مائده » : 87 . « 2 » « سورهء مائده » : 88 . « 3 » « اصول كافى » 1 / 22 .