اسرا دوغان / مهرى آريانفر
25
حج گزارى ايرانيان به روايت اسناد عثمانى و قاجارى ( فارسى )
اسناد داراى اطلاعات ذىقيمت مىباشد و تاكنون نزديك به 20 جلد ( كه يك درصد كل دفاتر مهمه نمىشود ) از اين دفاتر از طرف مركز امور آرشيو دولت تركيه به چاپ رسيده است . اين اسناد كه به تركى عثمانى و بازنويسى چكيده آنها به تركى امروزى است ، به همراه دفاترى كه هنوز چاپ نشده در مركز اسناد دولت موجود هستند . يك مقايسه ساده نشان مىدهد كه اسناد عثمانى ، منظمتر و قابل دسترستر از اسناد ايرانى مىباشد . به ديگر سخن ، منابعى شبيه به دفاتر مهمه عثمانى يا خط همايون در ايران ، بسيار اندك است و اصولًا اطلاعات تاريخى از اين دوره ، در منابع تاريخى ايرانى منعكس شده ، نه در اسناد . به دليل شيوه طبقهبندى اسناد در آرشيو دولت عثمانى ، جستجو از طريق موضوعى و جغرافيايى با مشكلاتى همراه است . براى محقق تنها راه موجود جستوجوى اسناد ، واژهيابى در بين اسناد موجود است ؛ از اين رو محقق بايد خود ، اسناد مورد نياز را با وارد كردن واژه به واژه موضوع مورد تحقيق به دست آورد . چكيده اسناد عثمانى درباره حجگزارى ايرانيان از سال 1205 ه . ق به بعد را مىتوان در سايت كل آرشيو عثمانى به آدرس : www . devletar sivleri . gov . tr پيدا كرد ، ولى اين اسناد شامل دفاتر مهمه نمىشود . اسناد مربوط به حج گزارى ايرانيان در دوره افشاريه و زنديه ، در آرشيو عثمانى به ويژه در مجموعهاى به نام خط همايون HAT ) ) موجود است . معالاسف اين اسناد مثل دفاتر مهمه هنوز به چاپ نرسيده است با اين حال خلاصه آنها در سايت فوقالذكر موجود است . نيمى از اسناد مربوط به دوره قاجارى موجود در عثمانى هنوز شناسايى نشدهاند . اما خلاصه نيم ديگر اين اسناد كه مربوط به سالهاى 1250 تا 1336 ه . ق مىشود ، در سايت فوقالذكر آمده است كه ديگر به نام خط همايون ناميده نمىشود ؛ چرا كه دفاتر ديگرى هستند . نخستين سند از دوره قاجارى - با قدرى تسامح - از سال 1205 ه . ق است كه در