اين‌ها كه به يك معنى برمىگردد به خود همينها . در كتاب از حيث صدورش بحثى نيست و قطعى الصدور است ، اما ما به بركت ظواهر كتاب چيزهايى مىفهميم و ظاهر آن را مىگيريم و استنباط مىكنيم و مىگوييم كه حكم خدا اين است مستندا به ظن ، لكن ظن معتبر . ظواهر اخبار نيز حجتند ، يعنى روايات نبوى و روايات ائمهء اطهار ( ع ) « ظنى الصدور و ظنى الدلاله » اند . در اينجا نيز با ظن معتبر سروكار داريم . پس حجيت ظواهر حجيت جعليه است ، يعنى حجيتش ذاتى نيست . به اصطلاح برخى از بزرگان ، مانند مرحوم نائينى ، « تتميم كشف » است - يعنى ظواهر الفاظ موجب كشف تام نيست ، موجب ظن است . اما اين كشف را كه تام نيست شارع مقدس ، در عالم اعتبار تشريعى ، به عنوان كشف تام حساب مىكند . حجيت ظواهر از راه تتميم كشف درست مىشود . اما حجيت قطع ذاتى است و انجعالى . ما اگر با دليل عقلى پى برديم به حكم شرعى ، قطع پيدا مىكنيم . از راه حكم عقل مىرسيم به اينكه در متعلق اين امر مصلحت ملزمه است . علم به علت مستلزم علم به معلول است ؛ علم به مصلحت ملزمه ، در متعلق شىء ، مستلزم علم به اين حكم شرعى است كه مطلب مورد نظر واجب است و خداوند آن را واجب فرموده است . در اين معنى ، عقل رسول باطنى است . در واقع ، دليل عقلى با هدايت حق همان فرمودهء بارىتعالى را درست مىداند . اما در اين سخن ، كه به وسيلهء دليل عقلى بهتر مىتوان به حكم شرعى رسيد ، اندكى بايد تأمل كرد و دانست عقول ما دست‌به‌گريبان افكار شيطانى و مخلوط به شوائب اوهام است ، و بسيار مشكل است كه انسان به واقعيت اشياء برسد . در واقع ، به بركت كتاب و سنت و اجماع است كه ما در هيچ واقعه‌اى درنمىمانيم . پيامبر اكرم ( ص ) در حجة الوداع فرمود : « ما من شىء يقربكم الى الجنة و يبعدكم عن النار الا و قد امرتكم به و ما من شىء يبعدكم عن الجنة و يقربكم الى النار الا و قد نهيتكم عنه حتى الخدشة فى الاظفار . » بنابراين ، بحث خلاء قانونى در ميان نيست ؛ تمامى احكام شرعيه بيان شده‌اند . و اينكه گفته مىشود به وسيلهء دليل عقلى بهتر مىتوان به حكم شرعى رسيد ناظر به وضعى است كه تمامى شرايط آن حاصل باشد . و چون تحصيل اين معانى براى انسان بسيار دشوار و نادر است ، خداوند لطفا و منتا پيامبر و كتاب آسمانى فرستاده است ، و ائمهء