نخستين كسى از اصوليون را كه ديده‌ام به دليل عقلى تصريح كرده است ، جناب شيخ ابن ادريس ( متوفّاى 598 ه . ق ) است ، كه در سرائر آورده : « هرگاه آن سه - يعنى كتاب و سنت و اجماع - نبود ، تكيه‌گاه نزد محققان تمسّك به دليل عقل در مسئله است . » اما ايشان مقصود از دليل عقلى را بيان نكرده است . پس از ايشان محقق حلّى ( متوفاى 676 ه . ق ) مىآيد ، و مقصود از دليل عقلى را شرح مىدهد . ايشان در كتاب معتبر بيانى دارد كه خلاصه‌اش چنين است : و اما دليل عقلى بر دو قسم است : يكى آنچه متوقف بر خطاب است ، و آن سه امر است : لحن خطاب ، فحواى خطاب و دليل خطاب ؛ و دوم آنچه عقل به تنهايى برآن دلالت دارد ، و محقق آن را منحصر در وجوه حسن و قبح مىداند ، و مثالهايى مىآورد كه خالى از مناقشه نيست . شهيد اول ( متوفاى 786 ه . ق ) در مقدمهء كتاب ذكرى ، برآن مىافزايد و قسم نخست را علاوه بر انواع سه‌گانه‌اى كه محقق ذكر كرده است ، مشتمل بر سه قسم ديگر مىداند ، كه عبارتند از : مقدمهء واجب ، مسألهء ضدّ و اصل اباحه در منافع و حرمت در مضارّ . و قسم دوم را علاوه بر آنچه محقق ذكر كرده مشتمل بر چهار امر ديگر مىداند ، كه عبارتند از : برائت اصلى ، آنچه دليلى برآن نيست ، اخذ به مقدار اقلّ هنگام دوران بين اقلّ و اكثر ، و استصحاب . جمع ديگرى از نويسندگان نيز همين شيوه را در پيش گرفته‌اند ، و اين در حالى است كه كتابهاى درسى رايج ، مانند معالم و رسائل و كفايه ، دربارهء اين موضوع بحث نكرده‌اند و دليل عقلى را معرّفى نكرده و مصاديق آن را نگفته‌اند مگر اشاره‌هايى گذرا در لابلاى كلام . از تصريحات محقق و شهيد اوّل روشن مىشود كه انديشهء دليل عقلى در آن زمانها