1 - مرحلهء نخست بحث دربارهء آغاز آيه است : « وَ ما كانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً » تا زمينهء استدلال به آيه فراهم شود ؛ زيرا اين فقره از آيه ظاهرش نفى وجوب كوچ كردن بر همهء مسلمانان است . « 1 » با توجه به دنبالهء آيه ، مقصود از كوچ همان كوچ كردن به سوى پيامبر براى تفقه و آگاهى در دين است نه كوچ كردن به جهاد ، هرچند آيات پيشين دربارهء جهاد است ، اما با توجه به اينكه دنبالهء آيه ظهور در كوچ براى تفقه و يادگيرى دارد ، اين به تنهايى كافى نيست تا قرينه برآن باشد كه مقصود كوچ كردن به جهاد است . چرا كه پاره‌اى از كلام معناى پارهء ديگر آن را روشن مىكند . اين فقره از آيه يا يك جملهء خبرى است كه مقصود از آن انشاء نفى وجوب است و در نتيجه در حقيقت جملهء انشايى خواهد بود ؛ و يا يك جملهء خبرى است كه مقصود از آن جدا خبر دادن به اين است كه همگان كوچ نمىكنند يا به جهت آنكه كوچ همگانى محال عادى است ، يا به خاطر آنكه امرى دشوار است كه در هر حال لازمه‌اش آن است كه كوچ كردن بر همگان واجب نباشد ؛ در نتيجه با دلالت التزامى بر عدم جعل چنين وجوبى از سوى شارع دلالت مىكند . و در هر دو حال ، اين فقره به نحو انشا يا اخبار دلالت دارد بر اينكه كوچ كردن بر تك‌تك افراد واجب نيست . اما بايد توجه داشت كه كار شارع از آن جهت كه شارع است ، اين نيست كه وجوب چيزى را به نحو انشا يا اخبار ، نفى كند ، مگر آنكه بخواهد توهّم وجوب آن و يا باور به وجوب آن را بر طرف سازد . و باور به وجوب كوچ كردن چيزى است كه از سوى عقلا دور از انتظار نيست ؛ زيرا يادگيرى [ احكام و مسائل دين ] به حكم عقل بر همگان واجب است ، و راه بدست آوردن يقين به آنكه - عادتا منحصر در شنيدن از زبان پيامبر است - نيز عقلا واجب خواهد بود . بنابراين مؤمنان حق دارند كه معتقد باشند كوچ كردن به سوى پيامبر براى كسب آگاهى از احكام دين شرعا واجب است . از سوى ديگر ، ترديدى در اين نيست كه كوچ كردن همهء مؤمنانى كه در نواحى گوناگون سرزمين اسلام زندگى مىكنند ، به سوى پيامبر براى فراگيرى بدون واسطهء احكام از او - در هر زمان كه نيازى برآمد و مسأله‌اى برايشان پيش آمد - چيزى است كه از جهات گوناگون اساسا عملى نيست ، افزون بر سختى و دشوارى توصيف‌ناپذيرى كه در آن هست ، بلكه چنين كارى محال عادى است .

--> ( 1 ) . برخى از اين آيه ، نهى از كوچ كردن همگان را استفاده كرده‌اند . اما اين استفاده جدا بعيد است ، چرا كه كلمهء « ما » از ادوات نهى نيست . بنابراين آيه بيش از نفى وجوب را نمىرساند .