در نماز فعلى انجام دهد مثل نشستن استراحت ( پس از سجده در ركعت اوّل و سوم ) كه نمىدانيم آيا انجام اين عمل ، به نحو وجوبى يا استحبابى است و لذا از اين جهت مجمل است ، گرچه از جهت دلالت اين فعل بر جواز فعل در برابر حرمت فعل ، مبيّن و واضح است . و امّا اجمال لفظ ، مىتواند معلول اسباب متعددى باشد كه شمارش همهء آن‌ها متعذر است . « 1 » اگر لفظ مفرد باشد گاهى اجمالش به خاطر اين است كه لفظ مشترك است و قرينه‌اى بر يكى از معانيش موجود نيست مثل لفظ « عين » و كلمهء « تضرب » كه مشترك بين مخاطب و غائبهء « مؤنث » است و كلمهء « مختار » كه مشترك بين اسم فاعل و اسم مفعول است . و گاهى اجمال مفرد به خاطر مجازيت است يا به خاطر اينكه معلوم نيست ضمير به كدام مرجع ، عود مىكند كه اين قسم ، از نوع « مغالطهء ممارات » است . مثل قول كسى كه از او دربارهء افضليت صحابهء پيامبر صلّى اللّه عليه و آله و سلم سؤال شد و او جواب داد : « كسى كه دخترش در خانهء اوست » و نيز مثل قول عقيل ( برادر امير المؤمنين عليه السّلام ) كه گفت : « معاويه به من امر كرده كه به على عليه السّلام ناسزا بگويم ، اى مردم او را لعن كنيد ! » و گاهى اجمال لفظ ، به خاطر اختلال در تركيب است مثل قول شاعر عرب كه مىگويد : و ما مثله فى النّاس الّا مملّكا * أبو أمه حىّ ابوه يقاربه ترجمه : و در ميان مردم كسى مثل او نيست جز ثروتمندى كه پدر مادرش زنده است و پدرش با او مشابهت دارد . ( در اين شعر ، مبتدا ، خبر و . . . چندان روشن نيست و لذا مجمل است ) . و گاهى اجمال به خاطر وجود چيزى است كه صلاحيت قرينيّت دارد مثل قول خداى متعال كه مىفرمايد : « مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ وَ الَّذِينَ مَعَهُ أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ . . . » تا آخر آيه . اين وصف ( : أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ . . . ) در اين آيه دلالت بر اين دارد كه از ميان اصحاب پيامبر جميع كسانى كه حقيقتا با آن حضرت همراهى داشته‌اند ، عدالت ( و ايمان ) داشته‌اند ، البته ذيل آيه يعنى عبارت « وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ مِنْهُمْ مَغْفِرَةً وَ أَجْراً عَظِيماً » صلاحيت دارد كه قرينه باشد بر اينكه مراد از « و الذين معه » بعضى از اصحاب هستند نه همهء آن‌ها و لذا آيه از اين جهت مبهم مىشود . « 2 » و گاهى اجمال به خاطر اين است كه متكلّم در مقام مهمل‌گويى و مجمل‌گويى

--> ( 1 ) - به بحث مغالطات لفظى در جزء سوم از كتاب المنطق نوشتهء مؤلف ص 143 ( متن عربى ) مراجعه كن تا به مطالبى كه شما را در شمارش اسباب اجمال لفظ كمك مىكند ، دست يا بى . ( 2 ) - اهل سنت به اين آيه استدلال مىكنند كه همهء صحابهء پيامبر صلّى اللّه عليه و آله و سلم عادل بوده‌اند ، امّا علماء شيعه استدلال آن‌ها را ناتمام مىدانند ( غ ) .