به هر الفى ، الف قدّى برآيد [ دكتر قاسم غنى ] « 1 » علّامه محمّد قزوينى و دكتر قاسم غنى ميرزا محمد خان قزوينى خاتمهء فضلا و دانشمندان محسوب است و ظهور امثال اين بزرگواران از امور تصادفى و اتفاقى است كه شخصى همه چيز در او جمع شود و جامع الاطراف گردد . محمّد قزوينى را شايد هيچ ايرانى و دانشمند فاضل شرق‌شناسى نباشد كه نامش را به تجليل و تكريم نشنيده باشد و نام محمّد قزوينى را مترادف با فضل و تبحر و احاطهء علمى نشناخته باشد ، ولى فقط خواص آن مرحوم و معاشرين آن بزرگ مىدانند كه ميرزا محمّد خان در عالم تقوى و فضائل و مكارم انسانى از مفاخر نوع بشر به شمار مىرفت و از آن نوادرى است كه انسان به وجود آنها مىبالد . من در عمرم مردى به اين پاكى و صفاى قلب و حسن نيّت و سادگى و بىآلايشى و صحت عمل و حقيقت‌دوستى و حقيقت‌جوئى و امانت و وفا و صفا و حسن فطرت نديده يا كمتر نظير او را ديده‌ام ؛ مثل يك قطعهء بلور ، صاف و پاك بود . ظاهرا در سال 1322 هجرى قمرى كه در آن وقت قريب سى « 2 » سال از عمر او مىگذشته به اروپا رفت ولى اين سفر 36 سال طول كشيد . به اين معنى كه در لندن مرحوم ادوارد براون و چند نفر مستشرق فاضل ديگر پى به اهميت مقام علمى او برده به استفاده از او پرداختند . از جمله كارهاى اوائل توقّف او در اروپا طبع چهار مقالهء عروضى سمرقندى است . بعد طبع تاريخ جهانگشاى عطا ملك جوينى را موقوفهء گيب از او خواست كه 25 سال تصحيح و تحشيه و طبع آن سه جلد طول كشيد . كتب بسيارى به دست مستشرقين با كمك و ارشاد مرحوم قزوينى و با مقدّمات فاضلانهء او به طبع رسيد كه هريك مثالى است از دقّت و كار و

--> ( 1 ) . نقل از يادداشتهاى دكتر قاسم غنى ، جلد سوم صص 147 - 173 و مجلهء يغما شمارهء اوّل ، سال چهارم ، فروردين 1330 ؛ ص 34 . ( 2 ) . با توجه به 1294 سال تولد او ، 28 ساله بوده است .