بود از شعراى مستعد عصر حاضر با طرزى بديع و اسلوبى غريب ، متمايل به فارسى خالص كه تعصب مخصوصى بر ضد نژاد عرب و زبان عرب و هرچه راجع به عرب است دارند و مثلا اين بيت خواجه را : اگر چه عرض هنر پيش يار بىادبى است * زبان خموش و ليكن دهان پر از عربى است سخت انتقاد مىكنند كه چرا عربى را جزو هنر شمرده است و اين ضعيف با وجود اينكه در اين تعصّب بر ضد زبان عربى با ايشان توافق عقيده ندارم مع‌ذلك خلوص نيّت و حرارت و شور ايشان را در اين خصوص از جان و دل تحسين مىكنم . در اين مدت اقامت در برلين با بعضى از مستشرقين آلمان نيز آشنا شدم و از ثمرات علوم ايشان ذخيره اندوختم ؛ از جمله پروفسور ماركوارت « 26 » از مشاهير مستشرقين آلمان صاحب تأليفات جليله از قبيل كتاب « ايرانشهر » در جغرافياى قديم ايران و غيره و غيره و فىالواقع درجهء احاطه و تبحر و دامنهء بسيار وسيع اطلاعات او از عجايب روزگار است ، دريائى است متلاطم از معلومات و محفوظات ، السنهء پهلوى و فارسى و عربى و ارمنى و سريانى را به خوبى مىداند و با تركها و ادعاهاى مضحك آنها كه اغلب مشاهير دنيا را از اقدم الازمنة الى حال از محمد قزوينى ، در دوران اقامت برلين نژاد ترك مىگيرند و حتى گويا حضرت رسول و حضرت زردشت را تركى الاصل مىدانند و غير ذلك از خيالات عجيب و غريب آنها ميانه‌اى ندارد ، ارامنه پيرامون او را گرفته‌اند و براى استفادهء سياسى از معلومات او فوق‌العاده نسبت به او احترام مىكنند ولى ايرانيان چون او را نمىشناسند و تقدير نمىنمايند از وجود او استفاده نمىكنند . ديگر پرفسور زاخائو « 27 » مستشرق مشهور در اقطار عالم ، وى عربى و سريانى و سانسكريت را به اعلى درجه خوب مىداند و فارسى را نيز تا درجه‌اى ، و تأليفات نفيسهء ابو ريحان بيرونى از قبيل الآثار الباقيه و تاريخ الهند « 28 » زنده كرده . اوست كه هم متن آنها را در كمال

--> ( 26 ) J . Marquart ( 27 ) . Eduard Sachau ( 28 ) . اسم حقيقى اين كتاب « تحقيق ما للهند من مقولة مقبولة فى العقل او مرذولة » است .