كه اگر وجود اصيل و داراى مراتب باشد ، چون وجود حقيقت واحده است اگر اقتضاى وجوب داشته باشد ، بايد همه افرادش واجب باشند و اگر اقتضاى معلوليت نمايد ، بايد همه افراد آن معلول باشند . نشايد افراد معناى واحد به حسب اصل حقيقت متفاوت باشند « 1 » . همه اين اشكالات ناشى از خلط بين احكام متواطئهء از حقايق و حقيقت مشككه مىباشد . اين اشكال در متواطئهء از ماهيات جارى و در حقيقت مشككه غير وارد و مصادره به مطلوب است . آخوند ( ره ) به كلمات شيخ الاشراق بسيار اهميت مىداده و فلسفهء شيخ اشراقى در افكار او بدون شك تأثير بسزائى داشته « 2 » ، اگرچه صدر المتألهين در همان حكمت اشراق هم از شيخ راسختر و عميق‌تر است ؛ يك قسم ديگر از ميّز در وجود به اعتبار مظاهر و قوابل و اختلاف استعدادات در اعيان ثابتهء مصطلح عرفاست . وجود نزد آنها با آن‌كه به حسب اصل واحد شخصى است و در مرتبهء ذات از جهت اطلاق ذاتى عارى از جميع قيود است ، ولى به اعتبار ظهور در مجالى و مظاهر مختلفه متعدد و متكثر مىشود ، چون بنابراين مشرب وجود واحد شخصى است تميز به اعتبار مراتب غيرمتصور و تشكيك و تميز به اعتبار ظهورات و مظاهر مختلفه خواهد بود .

--> ( 1 ) . رجوع شود به الهيات به معناى اخص و مباحث وجود اسفار . ( 2 ) . شيخ الاشراق محيى مكتب اشراق است كه از آن بزرگوار به شيخ شهيد و شيخ مقتول اسم مىبرند . اين مرد بزرگ از اعاظم حكماى اسلام بشمار مىرود . در هوش و فراست و استعداد ذاتى كم‌نظير است . شيخ الاشراق علاوه‌بر حكمة الاشراق در حكمت بحثى و استدلالى خيلى قوى و صاحب‌نظر است . در سال 549 در سهرورد زنجان متولد و در سال 587 به فتواى بعضى از علماى اهل سنت و جماعت شهيد شد . بيش از 38 سال عمر ننموده است و كتب و رسائل زيادى در حكمت تصنيف نموده است . شيخ الاشراق در علوم الهى از فارابى و شيخ راسختر است . رجوع شود به مقدمه پرفسور هنرى كربن به حكمة الاشراق ، افكار سهروردى و ملا صدرا به قلم آقاى داناسرشت ، روضات الجنات ، جلد دوم ريحانة الادب .