در كنز العرفان آمده است - عبارت است از : ناتوانى بدهكار در اداى حقوقى كه بر عهدهء اوست به جهت عدم مالكيت چيزى مازاد بر خانه ، لباس متناسب با شئون ، مركب ، خادم و همين‌طور خوراك يك روز و شب خود و افراد تحت تكفل او ، كه نفقهء ايشان بر او واجب است . در صورت ادّعاى نادارى ، اگر از او پيش از اين سابقهء داشتن مالى وجود دارد ، يا اصل و خواستهء دعوا ، مال است ، در اين صورت بايد بر تلف شدن مال ، بينه اقامه نمايد و اگر شاهدانى بر اين امر نداشته باشد ، حبس مىشود تا نادارى او روشن شود و البته اين قول كلام مشهور علماست و دليل آن روايات و نصوصى است كه در اين امر وارد شده است . در روايات موثق و غير موثق بسيار آمده كه امير المؤمنين - عليه السلام - براى بدهى حكم به زندان مىكرد . . . ، ولى در روايت صحيح هم داريم كه آن حضرت جز در سه مورد حكم به زندان نمىكرد . . . ولى هر دو وجه بعيد به نظر مىرسند و به ويژه وجه دوم . البته اين مطلب ، اشكالى ايجاد نمىكند ؛ چرا كه ترجيح - به دلايل متعددى - با روايات گروه اوّل است كه روشن‌ترين اين دلايل ، آن است كه فقيهان مطابق اين روايات فتوا داده‌اند و به آن روايت صحيح توجه نكرده‌اند ؛ زيرا منحصر بودن حبس تنها در سه مورد جدا با اجماع مخالف است . « 1 » 13 . آية اللّه خوانسارى : گفته مىشود : مقتضاى آيهء شريفهء وَ إِنْ كانَ ذُو عُسْرَةٍ . . . « 2 » و اخبارى كه دلالت بر حبس مىكنند آن است كه نادارى شرط است براى وجوب مهلت دادن . به عبارت ديگر ، اين دلايل مىگويند : اگر ناتوان شد بايد به او مهلت داد و بر طرف ديگر قضيّه دلالتى ندارند ؛ يعنى دلالتى ندارد بر اينكه اگر توانمند بود مىتوان او را اجبار و يا حبس نمود . پس چنين نتيجه گرفته مىشود كه اگر نادارى او روشن نشد ، در واقع شرط مهلت دادن احراز نشده و مىتوان او را اجبار و حبس نمود ، حتى اگر توانمند بودن او ثابت نشده باشد . با قطع نظر از آيهء شريفه و روايات مىتوان گفت كه : ناتوانى مانع از وجوب ادا و جواز مطالبه است و نه اينكه توانايى او شرط وجوب ادا و جواز مطالبه باشد . ممكن است گفته شود : از روايت موثق « ليّ الواجد . . . » پس از تفسير مجازات به حبس مىفهميم كه توانمندى او شرط جواز مجازات و حبس وى است . در اين صورت ، آن‌گاه كه هنوز عدم مانع ( عدم وجود عسر و ناتوانى ) را احراز نكرده‌ايم ، چه دليلى براى جواز حبس داريم ؟

--> ( 1 ) . رياض المسائل ، ج 15 ، ص 66 . ( 2 ) . بقره ( 2 ) آيهء 280 .