9 . علّامه حلّى : وجه صحيح همان تفصيلى است كه شيخ در مبسوط داده است . . . ؛ زيرا كبير در انجام كشتن ، عامد است پس بايد قصاص شود و دستور مولا يا اجبار او به كشتن باعث نمىشود كه وى مباشر كشتن عمد نباشد . امّا صغير [ قصاص نمىشود ] ؛ زيرا همانند ابزار است . . . و دو روايت ( روايت سكونى و اسحاق بن عمّار ) را بر آن جايى حمل مىكنيم كه بنده صغير باشد ؛ چون با ادلّهء عقلى سازگار است . « 1 » نظر نگارنده : اين نظر موقوف است بر اين كه زندان ابد براى بندهء صغير غير مميّز ، جايز باشد و حال آن‌كه من كسى را نديده‌ام كه قائل به آن باشد و با اصول هم منافات دارد . « 2 » 10 . آية اللّه خوئى : مشهور اين است در صورتى كه مولا دستور دهد بنده‌اش شخصى را بكشد و او چنين كند ، دستور دهنده زندانى مىشود ؛ ولى اين مشكل است ، بلكه بعيد نيست بگوييم : مولا كه دستور داده است ، قصاص شود و بنده زندانى . . . تا اين كه مىگويد : در هر حال اظهر اين است كه مولا كشته مىشود و بنده به زندان مىافتد و دلالت مىكند بر آن . . . « 3 » 11 . آية اللّه طبسى - رحمه اللّه - ( پس از نقل آرا و ادلّه در مقام ) : اقرب با توجه به اخبار صحيح و اشهر ميان متأخران اين است كه بنده همانند حرّ در صورت بالغ و عاقل بودن ، قصاص مىشود و مولا در حبس ابد مىماند تا بميرد . « 4 » گاهى گفته مىشود : در اين زمان‌ها حكم سرباز عادى ، حكم بنده است و حكم فرماندهء ارتشى حكم مولاست ، در نتيجه دستور دهنده و فرمانده‌اى كه بر مباشر كشتن تسلّط نداشته باشد حبس مىشود و در برابر قاتلى كه مغلوب دستور فرمانده باشد به زندان مىافتد ؛ برخى از معاصران چنين نظر داده‌اند . « 5 » گرچه مشهور ، خلاف آن است . آراى ديگر مذاهب 12 . ابن قدامه : در صورتى كه بنده بداند كشتن حرام است ، وى قصاص مىشود و مولايش تأديب ؛ چون دستور او به كشتن منجر گشته است . تأديب ، مانند حبس و تعزير به

--> ( 1 ) . مختلف الشيعة ، ج 9 ، ص 330 ، مسألهء 30 . ( 2 ) . نك : رياض المسائل ، ج 16 ، ص 191 . ( 3 ) . مبانى تكملة المنهاج ، ج 2 ، ص 14 . ( 4 ) . ذخيرة الصالحين ( خطى ) ، ج 8 ، ص 67 . ( 5 ) . نك : قضاء و شهاده ، ص 57 .