هدفش تحكيم بخشيدن به ماهيت نقش حديث ، به ويژه حديث پيغمبر ، در فقه بود ، و از مكتب‌هاى ابو حنيفه و مالك از آن رو كه به نظر او به حديث اعتنايى نداشتند سخت انتقاد كرده بود . بنابراين طبيعى بود كه محدثان در ايران در مخالفت با مكتب حنفى كه آن را مكتب راى مىدانستند به مكتب شافعى جذب شوند . چون رواج كيش شافعى از نيروى محرك برخوردار گشت . بسيارى از گروههاى كوچك پيرو مذهب‌هاى فقهى ديگر را كه به حديث گرايش داشتند به خود جذب كرد . بدينسان مذهب شافعى جايگزين مكتب سفيان ثورى ، محدثى كه در كوفه رقيب ابو حنيفه بود ، گرديد ، كه در آغاز در اصفهان ، دينور و همدان پشتيبانانى پيدا كرده بود . مذهب شافعى همچنين جايگزين ظاهريه در شيراز ، مذهب مالك در اهواز ، و كيش حنبلى در گرگان ، رى و قزوين گشت « 1 » . كيش حنبلى تا اندازه‌اى شايد به سبب اينكه بيشتر مكتبى كلامى و نه مذهبى فقهى پنداشته مىشد ، و به سبب موضع‌گيرى قوى سياسىاش هرگز در ايران پيروان بسيار به دست نياورد . تنها مردم باختر گيلان كه مردى حنبلى مذهب از شهر آمل به نام ابو جعفر ثومى در نيمه دوم سده سوم / نهم « 2 » آنها را به اسلام در آورده بود . تا زمان ايلغار مغول همچنان به مذهب حنبلى سخت پايدار ماندند . كيش شافعى به رغم كيش‌هاى حنفى و حنبلى ، در بنياد مكتبى فقهى بود كه به هيچ مكتب يا نظريه كلامى وابستگى بسيار نداشت . هر چند نظريه آن به عنوان وصيّت از شافعى نقل شد « 3 » ، ولى هرگز از سوى شافعيان گسترش و سامان « 4 » كلامى نيافت . آنچنان كه فقه الاكبر منسوب به ابو حنيفه در ميان حنفيان موضوع چنين كارى گشت . بىگمان شافعيان نخستين ، در ايران و جاهاى ديگر نظريه‌هاى مذهبى يكسانى نداشتند . به ظاهر بيشتر آنها در كلام هم همچون در فقه هواخواه حديث

--> ( 1 ) . مقدسى « احسن التقاسيم فى معرفة الاقاليم » صص 365 ، 395 ، 415 ، 439 . ( 2 ) . نگ ابو اسحاق الصابى « درباره علويان تبرستان و گيلان » صص 30 - 29 . ( 3 ) . F . Kern , » Ein dogmatisches vermachtnis des imam as - safi' , « in Msos XIII , pp . 145 - 141 . ( 4 ) . سامان يافته را جناب استاد محمد مهريار از براى Systematic پيشنهاد كرده‌اند . م