ايران اثرى از الحاد فرقه‌هاى فطحى و واقفى كه در عراق اهميت بسيار يافته بودند . وجود نداشت . چندين تن از محدثان امامى در اين زمان متقدم در اهواز خوزستان در كار بودند « 1 » . جامعه امامى رى و حومه آن نيز به اين تاريخ بازمىگردد . كانون اين جامعه بر آرامگاه سيد عبد العظيم حسنى بود كه بعدها به گونه زيارتگاهى درآمد . سيد عبد العظيم از ياران امام محمد جواد و امام على هادى بود كه در نيمه سده سوم / نهم به رى آمده و در آغاز به تدريس پرداخت و در همين شهر درگذشت « 2 » . به جز قم گويا شهر رى در زمان فرمانروايى خاندان بويه و دوران سلجوقى بزرگترين جامعه امامى را در خود جاى داده بود . آبه كه در نزديكى ساوه است از روزگاران كهن زيستنگاه مهم شيعيان بوده است . در نيشابور شيعه امامى با كوشش‌هاى فضل پسر شاذان ( م ، نزديك 260 / 874 ) محدث بلند نام امامى دانشمند فقيه ، متكلم و صاحب كتابهاى بسيار كه نظريه‌هايى مستقل داشت رواج فراوان يافت . او به سبب كاربرد راى در فقه و كلام شهرت دارد و به ويژه به همين سبب بر او خرده مىگرفتند . شاگرد و مريد او على پسر محمد پسر قتيبه نيشابورى كتابهاى فراوان و آموزه‌هاى وى را رواج داد « 3 » . در سده چهارم / دهم نادرستى موضع كلى جامعه شيعه دوازده امامى نيشابور بار ديگر مورد تأييد قرار گرفت . زيرا كه در اين هنگام جامعه مزبور از ابو على پسر جنيد فقيهى كه به سبب دفاع از كاربرد قياس و راى در فقه « 4 » در مكتب‌هاى بغداد و قم

--> ( 1 ) . گفته‌اند كه عبد الله پسر غنيم نجاشى ، والى اهواز در زمان خلافت منصور و نياى نويسنده كتاب الرجال رساله‌اى از امام جعفر دريافت و روايت كرده است ( نجاشى صص 79 ، 157 ) گويند حسين پسر سعيد پسر حماد پسر مهران اهوازى و برادرش حسن ، نيمه نخست سده سوم / نهم صاحب سى كتاب بوده‌اند ( نجاشى ، صص 46 - 48 ، توسى ، فهرست ، صص 104 - 105 ) عبد الله پسر محمد پسر حسين اهوازى مسأله‌هايى را نقل مىكند كه از براى امام على رضا مطرح كرده بوده است . ( نجاشى ص 168 ، توسى ، فهرست ص 95 ) . على پسر مهريار اهوازى از على رضا و محمد جواد حديث نقل كرده و شمارى بسيار كتاب تأليف كرد . ( نجاشى ، صص 191 - 192 ، توسى ، فهرست ، صص 131 - 232 ) . ( 2 ) . عبد العظيم حسنى در . E . Ir ( 3 ) . نجاشى ، صص 255 - 256 ، 197 ؛ توسى ، فهرست ، صص 254 - 255 . ( 4 ) . نجاشى ، صص 299 - 302 ، توسى ، فهرست ، صص 267 - 269 ، مفيد المسائل الصاغانية -