همين تاريخ بوده و يا چيزى بيشتر از گامى گذرا بوده است « 1 » . اباضيان در كيش خارجى شيوه‌اى ميانه‌رو داشتند . آنها مسلمانان غير اباضى همچنين گناهكاران جامعه خودشان را مشرك نمىدانستند بلكه تنها آنها را كسانى مىدانستند كه كفران نعمت كرده‌اند . و بدينسان زناشويى با آنها ، ارث بردن از آنها ، و گواهى شرعى آنها بر ضد اباضيان را هم معتبر مىدانستند . كشتن يا اسير ساختن آنها در زمان صلح قدغن بود . در هنگام جنگ تنها پس از فراخواندن آنها به دين راستين ريختن خونشان روا بوده ، و تنها مىتوانستند كه اسبان و جنگ‌افزارهاى ايشان را به غنيمت بگيرند . به رغم وضع اجتماعى ايشان به عنوان كافران ايشان را « موحدون » يا معترفان به يگانگى ( وحدانيت ) خدا مىشناختند . بنابراين قلمرو جهان اسلام را بر رويهم دار توحيد مىدانستند ، به جز اردوى حكومت غير شرعى ( سلطان ) كه دار بغى ناميده مىشد « 2 » . اين نظريه‌ها آشكارا از آن روى مطرح شده بودند كه پيوندهاى اباضيان را با ديگر مسلمانان آسان‌تر ساخته و اجازه دهد كه اباضيان بخشى از جامعه مسلمانان قلمداد شوند . هر چند اباضيان به هيچ روى هواخواه تسليم و سكوت نبودند بر رويهم از ديگر خارجيان ميلى كمتر از براى دست بردن به جنگ‌افزار داشتند . آنان بيشتر به فراگرفتن دانش‌هاى مذهبى سرگرم بودند و نقشى بزرگ در تدوين عقيده‌هاى فقهى و كلامى در اسلام داشتند . شورش‌هاى بزرگ اباضى در پايان دوران امويان و پس از آن در مغرب و در عربستان رخ داد . كيش خارجى اباضى در ميان بربران مغرب و در عمان بزرگترين شماره از پيروان را به دست آورد كه تا امروز ادامه يافته است . درباره شورش‌هاى اباضيان در ايران هيچ زمانى سخنى نوشته نشده است . مدرك‌هايى در دست است

--> ( 1 ) . مىتوان يادآور شد كه مساور پسر عبد الحميد خارجى كه در سرزمين موصل در سال 252 / 866 سر به شورش برداشت بسيارى از كردان پشتيبانش بودند ( ابن اثير دوازدهم ص 175 ) . ( 2 ) . نشوان ، ص 173 ، بغدادى ، الفرق ، ص 85 ؛ شهرستانى ، ص 100 ، اشعرى ص 104 ، 1 ، 14 دار كفر ممكن است تحريفى از دار بغى باشد .