شبيب شيبانى شورشى خارجى زمانى كوتاه در سال 76 / 695 - 696 به آذربايجان رفت « 1 » . در پايان خلافت اموى ضحاك پسر قيس شيبانى خارجى كه در برابر مروان دوم سر به شورش برداشته بود از سوى مردم آذربايجان پشتيبانى شد . يكى از مردان او در دربند به نام مسافر قصّاب سر به شورش برداشت و خارجيان ( شرات ) در اردبيل با جروان ، ورثان و بيلقان به او پيوستند . پس از شكست و مرگ ضحاك در سال 128 / 746 مسافر هنوز پابرجا بود و تنها در زمان خليفه عباسى سفّاح سرنگون و كشته شد « 2 » . شورش هارون وازقى ( 267 - 283 / 880 - 896 ) خارجى در شمال ميان رودان نيز چندى بعد در آذربايجان بازتاب يافت . پس از مرگ هارون يكى از ياران كرد او به نام ابراهيم پسر شاذلويه به آنجا پناه برد و با دختر يكى از سران كرد محل پيمان زناشويى بست . پسر آنها ديسم بن ابراهيم كه همانند پدر خارجى بود در سپاه يوسف پسر ابى ساج پايگاه بلند يافت « 3 » . ديسم پس از برافتادن خاندان ساج از براى به دست گرفتن زمام امور آذربايجان به نبرد پرداخت و تا سال 326 / 938 در آن سرزمين بيشتر به يارى سپاهيان كرد استيلا يافته بود . چندى بعد چندگاهى ارمنستان را فرو گرفت ، مرزوبان « 4 » پسر محمد از خاندان مسافريان با فرمانروايى او به مخالفت برخاست و در سال 344 / 955 - 956 ديسم را شكست سخت داده او را دستگير ، كور و زندانى ساخت . ديسم پس از مرگ مرزوبان كه در سال 346 / 957 رخ داد كشته شد « 5 » . خارجيان شمال سرزمين ميان رودان از صفريان بودند . و ديسم و پيروان كرد او نيز بىگمان به آن شاخه خارجى وابسته بوده‌اند . صفريان و اباضيان دو جنبش

--> ( 1 ) . طبرى ، دوم ، صص 896 ، 916 . ( 2 ) . بلاذرى ، فتوح البلدان ، ص 209 . ( 3 ) . ابن اثير ، هشتم ، ص 385 ؛ و . مينورسكى معتقد است كه پدر ديسم تازى و تنها مادرش كرد بود ( Studies in Caucasian History صص 113 - 114 دانشنامه اسلام ، چاپ دوم مقاله « كرد ، بخش سوم ب » به نظر نمىرسد كه اين نكته از گزارش ابن اثير دريافت شود . ( 4 ) . Marzuban , م . ( 5 ) . نگ Cambridge History of Iran ج 4 ، صص 232 - 235 .