سؤال هفتم : اجماع چه معنى دارد و مسئله اجماعيه كدام است ؟ جواب : اجماع نيز دو قسم است ، اجماع معتبر و اجماع غير معتبر ، اجماع معتبر آن است كه همهء امت يا همهء فرق اماميه من حيث لا يشذ متفق باشند بر امرى ، چنان كه هر كه قايل باشد بر دين پيغمبر ( ص ) يا به مذهب اهل بيت ( ع ) قايل باشد به آن امر به جهت آيتى يا حديثى كه در آن امر وارد شده باشد ، و اگر كسى مخالفت كند ، از دين يا مذهب بيرون رود ، مثالش آنكه همه امت اتفاق كردند بر حرمت خمر و همه فرقهء متفق شدند بر وجوب مسح پاىها در وضو ، به حيثيتى كه اگر كسى از امت خمر را حلال داند ، از اين دين بدر رود و اگر كسى از فرقهء اماميه شستن پاىها را در وضو اعتقاد كند از مذهب اماميه بيرون مىرود . و اين قسم اجماع را ضرورى دين يا مذهب نيز گويند ، و به تواتر ثابت مىشود و مثل اين اجماع نمىتواند بود كه مخالف قرآن يا حديث باشد ، بلكه آن را البته مستندى از كتاب يا سنت مىباشد ، چرا كه همه امت نمىشود كه از پيش خود سخنى اختراع كنند بىآنكه در قرآن يا حديث باشد ، چه جاى آنكه مخالف آن باشد . و حضرات ائمه معصومين - عليهم السلام - مىفرمودند كه هر گاه حديثى از ما به شما برسد آن را بر قرآن و حديث نبوى عرض كنيد ، اگر موافق آن باشد قبول كنيد و الا رد كنيد « 1 » . پس هر گاه حديث ايشان را به جهت عدم موافقت قرآن و حديث نبوى رد بايد كرد ، اتفاق آراى مردمان را به طريق اولى رد بايد كرد . و اجماع غير معتبر آن است كه يك كس بيشتر از امت يا فرقه اماميه ، مذهبى اختيار كنند ، و اتفاق آراى مردمان بر آن دعوى نمايند از روى كيد و تلبيس ، يا از روى ظن و تخمين ، و اگر كسى تتبع كند ، مخالف آن مذهب در

--> ( 1 ) - رك : الكافى ج 1 ص 69 ، ج 1 ص 267 ، رك : جامع الاخبار و الاثار القسم الاول ج 1 ص 406 - 395 .