كه طبيعت و حركات فلكيهّ و مرور ازمنه را مؤثّر در امور مى دانستند ، خلاصه امثال اين آراء و مذاهب باطله دنيا را تاريك كرده بود ) پس خداوند متعال بوسيلهء آن حضرت آن مردم را از گمراهى رهائى داد و بسبب شخصيّت او آنان را از نادانى نجات داد ، ( 40 ) پس ( آن حضرت مردم را هدايت كرد و ايشان را بمعارف الهىّ آشنا نمود و سود و زيانشان را بيان فرمود ) . حقّ تعالى به آن بزرگوار منتهى مرتبهء قرب و رحمت خود را عطاء فرمود ، و مقام و منزلتى را كه براى احدى متصوّر نيست براى او پسنديد و ميلش را از دنيا بجانب خود متوجهّ گردانيد و از مصيبت و بلاء رهائيش داده قبض روحش فرمود ، درود فرستد خداوند بر او و بر آلش ، ( 41 ) و ( براى رهنمايى مردم تا روز قيامت پيش از رحلت خود ) در ميان شما گذاشت چيزى را كه پيغمبران سلف در ميان امّت خويش گذاشتند ، زيرا پيغمبران آنان را بدون راه روشن و نشانهء صريح سر خود وا نگذاشتند ، ( 42 ) آن حضرت هم كتاب پروردگار شما را در دسترس شما گذاشت ، و حلال و حرام و واجبات و مستحبّات و ناسخ و منسوخ و رخصتها و عزيمتها و خاصّ و عامّ و عبرتها و مثلها و مطلق و مقيّد و محكم و متشابه آن را بيان كرد ، مجملهايش را تفسير و مشكلهايش را آشكار نموده است ( امّا حلال آن كتاب مانند س 5 ى 1 يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا يعنى خوردن گوشت چهارپايان زبان بسته بر شما حلال شد و منعى در آن نيست ، و حرام آن مانند س 5 ى 3 حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ وَ الدَّمُ وَ لَحْمُ الْخِنْزِيرِ يعنى خوردن گوشت مردار ، و خون ، و گوشت خوك بر شما حرام و منع شد ، و واجبات آن مانند س 2 ى 43 أَقِيمُوا الصَّلاةَ وَ آتُوا الزَّكاةَ يعنى نماز را بر پا داريد و زكات بدهيد و مستحبّات آن مانند س 17 ى 79 وَ مِنَ اللَّيْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نافِلَةً يعنى براى نماز نافله پاره‌اى از شبرا بيدار شو ، و ناسخ آن مانند س 9 ى 5 فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ يعنى در هر جا كه مشركين را بيابيد بكشيد پس اين آيه ناسخ آيه ايست كه در باب صلح واقع شده و آن منسوخ است مانند س 109 ى 6 لَكُمْ دِينُكُمْ وَ لِيَ دِينِ يعنى اكنون كه از شرك دست بر نمى داريد دين و آئين شما براى شما باشد و توحيد كيش من ، در رخصتهاى آن يعنى احكامى كه براى توسعه در امور بندگان قرار داده شده مانند س 2 ى 184 فَمَنْ كانَ مِنْكُمْ مَرِيضاً أَوْ عَلى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيّامٍ أُخَرَ يعنى هر كس از شما در ماه رمضان بيمار يا مسافر بود پس بعد و آن روزهايى كه در بيمارى يا مسافرت روزه نگرفته در غير ماه رمضان روزه بگيرد ، و عزيمتهاى آن يعنى احكامى كه از آنها تجاوز نمى توان كرد مانند س 2 ى 185 فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فلَيْصَمُهُْ يعنى هر كه مسافر نبود و در وطن حاضر است بايد روزه بگيرد . و خاصّ آن يعنى لفظى كه در مورد بخصوص گفته شده و معنى آن عموميّت دارد مانند س 5 ى 32 مِنْ أَجْلِ ذلِكَ كَتَبْنا عَلى بَنِي إِسْرائِيلَ أنَهَُّ مَنْ قَتَلَ نَفْساً بِغَيْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسادٍ فِي الْأَرْضِ فَكَأَنَّما