گاو چاق و فربه را مىخوردند و هفت خوشهء سبز و هفت خوشهء خشك را . او ابتدا از دانشمندان مصر خواست كه خواب را تعبير كنند و حقيقت خواب را بيان كنند ، آنها گفتند : وَ ما نَحْنُ بِتَأْوِيلِ الْأَحْلامِ بِعالِمِينَ ؛ « 1 » ما به حقيقت خواب‌هاى پريشان آگاهى نداريم » . خداوند در مورد ديگر در سورهء اسراء ، مىفرمايد : وَ أَوْفُوا الْكَيْلَ إِذا كِلْتُمْ وَ زِنُوا بِالْقِسْطاسِ الْمُسْتَقِيمِ ذلِكَ خَيْرٌ وَ أَحْسَنُ تَأْوِيلًا ؛ « 2 » و هنگامى كه پيمانه مىكنيد ، حق پيمانه را ادا كنيد ، و با ترازوى درست وزن كنيد ! اين براى شما بهتر است و حقيقت و عاقبتش نيكوتر است . تأويل در اين آيه ، يك حقيقت و مصلحتى است عمومى كه اين فرمان تكيه به آن دارد و به نحوى تحقق دهندهء او است . در آيهء ديگرى ، خداوند مىفرمايد : هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا تَأْوِيلَهُ يَوْمَ يَأْتِي تَأْوِيلُهُ . . . ؛ « 3 » آيا آنان جز در انتظار تأويل ( حقيقت ) آنند ؟ روزى كه تأويلش فرا رسد . . . » . منظور از تأويل در اين آيه ، مجسّم شدن حقايق در قيامت است ، اما نه مانند مجسم شدن حقايق در اين دنيا . آياتى از قرآن ؛ از جمله آيهء : لَقَدْ كُنْتَ فِي غَفْلَةٍ مِنْ هذا فَكَشَفْنا عَنْكَ غِطاءَكَ فَبَصَرُكَ الْيَوْمَ حَدِيدٌ « 4 » تو از اين صحنه ( و دادگاه بزرگ ) غافل بودى و ما پرده از چشم تو كنار زديم و امروز چشمت كاملا تيزبين است » . كاملا دلالت دارد بر اين كه آنچه انبيا و كتاب‌هاى آسمانى از وقوعش در قيامت خبر داده‌اند از سنخ مشاهده با چشم سر و مشاهدهء حسى و دنيايى نيست ، همچنان كه اصل وقوع قيامت و جزئيات نظام آن عالم از سنخ وقوع حوادث دنيايى و نظامى كه ما در اين دنيا با آن آشنا هستيم نيست ؛ هم وقوعش به گونه‌اى ديگر است و هم نظام حاكم در آن ، نظامى ديگر . « 5 » و همچنين است آيهء : بَلْ كَذَّبُوا بِما لَمْ يُحِيطُوا بِعِلْمِهِ وَ لَمَّا يَأْتِهِمْ تَأْوِيلُهُ . . . ؛ « 6 » آنها چيزى را تكذيب كردند كه آگاهى از آن نداشتند و هنوز واقعيتش بر آنان روشن نشده است » .

--> ( 1 ) يوسف / 44 . ( 2 ) اسراء / 35 . ( 3 ) اعراف / 53 . ( 4 ) ق / 22 . ( 5 ) الميزان ، ج 3 / 30 . ( 6 ) يونس / 39 .