حسين علوى مهر
249
روشها و گرايشهاى تفسيرى ( فارسى )
تبيان ، شيخ طوسى ، متوفاى 460 ق . مجمع البيان ، ابو على ، فضل بن حسين طبرسى ، متوفاى 537 ق . روح الجنان و روح الجنان ، ابو الفتوح رازى ، متوفاى 556 ق . الميزان ، علامه سيد محمد حسين طباطبايى ، متوفاى 1363 ق . اين تفاسير اگر چه در بحث روشهاى تفسيرى ، روش خاص خود را دارا هستند ( روش قرآنى يا اجتهادى ) ولى در مباحث اعتقادى ، رنگ كلامى نيز دارند . تفاسير زيديه « 1 » فرقهء زيديه كه از فرقههاى شيعه محسوب مىشود ، پس از امام زين العابدين عليه السّلام معتقد به امامت فرزند ايشان ، زيد بن على هستند . زيد معتقد به امامت خود نبوده است ، ( چرا كه او شخصى عالم ، عابد ، زاهد ، پرهيزكار ، شجاع ، سخاوتمند و ظلم ستيز بوده است و كثرت انس او با قرآن ، سبب توصيف او به « حليف القرآن ؛ هم پيمان با قرآن » شده است ) ، ولى عدهاى او را به امامت انتخاب كردند و از راه حقيقى ؛ يعنى راه اهل بيت عليهم السّلام دور شدند ، در هر صورت مهمترين تفاسير زيدى عبارتند از : 1 . تفسير غريب القرآن ؛ زيد بن على ( 80 - 122 ق ) . چنان كه از نام اين تفسير پيدا است به تفسير آيات مشكل قرآن پرداخته است . 2 . الصّفوة ؛ زيد بن على . اين كتاب با استناد به آيات قرآن كريم به بيان فضائل اهل بيت عليهم السّلام و پيامبر اسلام صلّى اللّه عليه و آله و سلّم و برترى آنان بر ديگران پرداخته است . 3 . تفسير اسماعيل بن على البستى زيدى ( متوفاى 420 ق ) در يك مجلّد . 4 . تفسير عطيه نجرانى زيدى ( متوفاى 665 ق ) . 5 . التيسير فى التفسير ؛ حسين زيدى صنعانى ( متوفاى 791 ق ) . 6 . فتح القدير ، شوكانى ( قرن نهم ) . 7 . الثمرات اليانعه ؛ شمس الدين بن احمد ( قرن نهم ) . پس از تفاسير زيد بن على ، مهمترين تفاسير زيديه ، كتاب « فتح القدير ، شوكانى است .
--> ( 1 ) بخشى از اين بحث ، از كتاب نخستين مفسران پارسى نويس ، تأليف موسى درودى استفاده بردهايم .