صبحي الصالح ( مترجم : محمد مجتهد شبسترى )

115

مباحث في علوم القرآن ( پژوهشهائى درباره قرآن و وحى ) ( فارسى )

اين حديث گوئى اين عثمان بن عفان بوده كه با رأى خود اين مسأله را نفى و اثبات مىنموده است ولى قطعا عثمان ازين كار مبرى بوده است . اگر بگوئيم كه اين حديث مجعول است جاى خرده‌گيرى نيست 32 . ما در اينجا داعى نداريم كه همهء اين حديث باطل را بياوريم ، فقط اشاره ميكنيم كه مورد استشهاد در اين روايت ، پاسخى است كه عثمان در مورد قرار گرفتن سورهء « برأته » بدون « بسم اللّه » پس از سورهء انفال داده است . در اين حديث از قول عثمان نقل شده كه وى گفته است : « سورهء انفال از اولين سوره‌هايى بود كه در مدينه نازل شد و برائة از آخرين قسمتهاى نازل‌شدهء قرآن است . مطالب برائة مانند مطالب انفال بود و رسول خدا قبل از رحلت بما نفرمود كه برائة جزء انفال است . ولى من گمان كردم كه جزء انفال است و به اين جهت اين‌ها را در كنار هم قرار دادم . . . 33 » . بنا بر اين رأى ، قابل اعتماد و مقبول اين است كه ترتيب سوره‌ها به همين شكل كه امروز در مصاحف مىبينيم مانند ترتيب كنونى آيات ، يك ترتيب توقيفى ( معين شده بوسيلهء پيامبر و غير قابل تغيير ) مىباشد كه در آن جاى هيچگونه اجتهاد نبوده و نيست . بايد به اين نكته اساسى نيز توجه داشت كه در عين اينكه ترتيب قرآن توقيفى بود ، پيامبر موجبى براى اين نمىديد كه آيات هر سوره را در تعدادى صحيفه پشت سر هم ، بطور منظم جمع كند و يا همهء سوره‌ها را به ترتيب در داخل يك مصحف واحد قرار دهد . چون هم تعداد قاريان و حافظان قرآن زياد بود و هم خود آنحضرت هميشه در انتظار نزول وحى جديد بود كه ممكن بود ناسخ آيات و احكام قبلى باشد 34 . پس مطلب به اين صورت بوده كه همهء قرآن در عهد رسول خدا نوشته شد بدون اينكه در يك مصحف واحد جمع شده باشد ، و اينكه اصحاب قرآن را طبق همان نظم و ترتيب در سينه‌هاى خود حفظ مىكردند كه از جانب خدا مقرر و بوسيلهء پيامبر ابلاغ