صبحي الصالح ( مترجم : محمد مجتهد شبسترى )

112

مباحث في علوم القرآن ( پژوهشهائى درباره قرآن و وحى ) ( فارسى )

منظور از تأليف قرآن از رقعه‌ها كه در روايت زيد بن ثابت آمده اينست كه آنها طبق نظم و ترتيبى كه پيامبر معين مىكرد ، سوره‌ها و آيات را در كنار هم قرار مىدادند . « زركشى » در « البرهان » مىگويد : « ترتيب آيات هر سوره و قرار دادن بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ در اول آن بدون شك طبق دستور خود پيامبر بوده و در اين مسأله اختلافى نيست و به همين جهت نمىتوان اين ترتيب را عوض كرد 21 . » دليل ديگرى كه براى اين مطلب ذكر شده ، روايت بخارى از « ابن زبير » است . ابن زبير مىگويد : « به عثمان گفتم آيهء وَ الَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَ يَذَرُونَ أَزْواجاً 22 را آيه ديگرى نسخ كرده است چرا آن را در قرآن نگاه داشته‌اى ؟ عثمان گفت : اى پسر برادر ! من جاى هيچ آيه‌اى را تغيير نمىدهم 23 » معلوم مىشود حتى در صورت منسوخ بودن يك آيه ، عثمان جرأت جابجا كردن آن را نداشته است چون ميدانسته كه هيچكس حق ندارد در ترتيبى كه جبرئيل در آيات قرآن براى رسول خدا معين كرده بود و وى نيز آن را به منشيان وحى منتقل ساخته بود ، دخل و تصرف كند . احمد با سند خوبى از عثمان بن ابى العاص نقل كرده كه وى گفت : « من نزد پيامبر نشسته بودم كه ناگهان پيامبر چشمان خود را خيره‌كنان باز كرد و سپس به حال عادى گردانيد و فرمود : جبرئيل آمد و به من امر كرد كه آيهء إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَ الْإِحْسانِ وَ إِيتاءِ ذِي الْقُرْبى را در اين قسمت از اين سوره قرار دهم 24 » . در كتابهاى مربوط به سنت پيامبر اكرم به احاديث زيادى بر ميخوريم كه نشان ميدهند رسول خدا قرآن را بر منشىهاى وحى ديكته ميكرده و ترتيب آيات را نيز معين مىنموده است . همچنين ثابت شده كه آنحضرت در نمازها و خطبه هاى جمعه ، سوره‌هاى متعددى از قرآن را به ترتيب آيات ميخوانده است و اين عمل وى دلالت صريح داشته كه ترتيب آيات قرآن « توقيفى » است و با اين