صبحي الصالح ( مترجم : محمد مجتهد شبسترى )

113

مباحث في علوم القرآن ( پژوهشهائى درباره قرآن و وحى ) ( فارسى )

وضع ممكن نبوده كه اصحاب براى آيات ترتيب ديگرى بر خلاف قرائت پيامبر اتخاذ كنند . اصحاب از همان ترتيب پيروى كرده‌اند تا اينكه آن ترتيب به حد تواتر رسيده است 25 . و اما ترتيب سوره‌هاى قرآن ، اين ترتيب نيز « توقيفى » است . ترتيب فعلى همهء سوره‌هاى قرآن بوسيلهء خود پيامبر معلوم شده بود و ما هيچ دليلى بر خلاف اين در دست نداريم . اين نظر كه ترتيب تمام سوره‌ها يا بعضى از آنها بر حسب اجتهاد بوده است هيچ مجوزى ندارد . زركشى گفته است : « ترتيب پاره‌اى از سوره‌ها تعيين الهى نداشته و بر حسب اجتهاد و انتخاب خود اصحاب بوده و به اين جهت « مصحف » هر كدام از آنها ترتيب خاص خود را داشته است 26 » . بنا بر آنچه گفتيم ، ما نمىتوانيم اين سخن « زركشى » را قبول كنيم و معتقديم كه اجتهاد صحابه در ترتيب مصحف‌هاى خودشان ، صرفا يك انتخاب شخصى و مربوط به مصحف‌هاى خاص خودشان بوده و به همين جهت هم آنها از هيچكس نخواستند كه از اين ترتيب‌ها پيروى كنند و به هيچ كس نگفتند كه مخالفت با اين ترتيب‌ها حرام است . اينها اين مصاحف را نه براى مردم بلكه فقط براى خود نوشته بودند و وقتى امت ، بالاتفاق ترتيب مصحف عثمان را پذيرفتند ، اينان نيز مصحف شخصى خود را كنار گذاشتند و تابع مصحف عثمان شدند . اگر اين اصحاب معتقد بودند كه ترتيب سوره‌ها موكول به اجتهاد و انتخاب آنها شده ، ترتيب خود را رها نميكردند و تابع ترتيب عثمان نميشدند . علاوه بر اين ، خود زركشى معتقد است كه اختلاف در اين مسأله يك نزاع لفظى است و براى اثبات اين مطلب نيز گفتهء « امام مالك » را شاهد مىآورد . امام مالك ميگويد : « اصحاب ، قرآن را بر اساس آنچه از پيامبر مىشنيدند تأليف كردند . »