ابراهيم ديباجى 5 شرح قصيدهء اسرار الحكمة ( صفحات 135 - 107 ) در نيمهء دوم قرن اول اسلامى مجالس بحث و مناظره و مجادله پيرامون اصول و فروع عقايد روز بروز افزايش مىيافت و ضوابط و قواعدى جهت معارف اسلامى به ويژه حديث و فقه و كلام و اخلاق نهاده مىشد . در قرن دوم و سوم كه معارف اسلامى كم كم نظم صورى گرفت و استدلال و استنتاج در مجالس بحث و نظر راه يافت لزوم توجّه به منطق و فلسفه پيدا شد و شايد همين امر يكى از موجبات ترجمهء كتب فلسفى به عربى گرديد . پس از ترجمه شدن كتب فلسفى به عربى دانشمندان اسلامى به فكر تطبيق و مقايسهء قواعد فلسفى با معارف اسلامى افتادند و كار استشهاد به آيات و اخبار و تطبيق اصول كلامى و لفظى با قوانين فلسفى و منطقى شروع شد و همين امر نيز موجب گرديد كه مسائل مبهم فلسفى را تفسير و شرح كنند و پردهء ابهام آن را بردارند و بدين ترتيب با آمدن فلسفه و معارف يونانى و غيره به اسلام دوره‌هايى چون دورهء ترجمهء كتب ، دورهء مقايسه و تطبيق معارف اسلامى با معارف ديگر ، دورهء تفسير و توضيح و تقرير مسائل فلسفى و دورهء . . . پديد آمد . شرح و تفسير مسائل فلسفى و تطبيق و مقايسهء آن با معارف اسلامى تا اواخر دوره صفويه ادامه داشت و دانشمندان همّ خود را در آن مصروف مىداشتند . ابن سينا و