بود . احتمالًا تازه‌مسلمانان ايرانى ، اعم از آنان كه در عراق يا در شهرهاى ديگر ايران ساكن بودند ، به همراه كاروان حج عراق در موسم حج حضور مىيافتند . امويان بر خلاف امام على ( ع ) كه نسبت به موالى و غير عرب مهرورزى داشت ، سياست تبعيض نژادى را سرلوحه كار خود قرار داده بودند ، به غير عرب توجهى نشان نمىدادند و مسئوليت‌هايى به آنان واگذار نمىكردند . از اين رو در اين عصر ، ايرانيان در بدنه حكومت سهمى نداشتند تا بتوانند در حرمين نقشى ايفا كنند . وجود بحران‌هاى سياسى در عراق ، مانند قيام‌هاى ضد اموى و نيز آشوب خوارج در حجاز ، سبب قطع ارتباط موقت با حجاز مىشد ؛ چنان‌كه ابوحمزه خارجى ، در واپسين سال‌هاى حكومت امويان « 1 » ، با تسلط بر حجاز موجب ناامنى در حرمين شد و در حج‌گزارى مسلمانان خلل ايجاد كرد . مناسبات ايرانيان با حجاز در عصر عباسيان تا تسلط آل بويه بر بغداد يكى از مهم‌ترين مسائل دستگاه خلافت عباسى ، حج و توجه به حجاز بود كه تأمين‌كننده مشروعيت آنان به شمار مىرفت . آنان براى نشان دادن قابليت خود براى اداره امور مسلمانان و جلب نظر و حمايت مردم و استفاده از آن براى اهداف سياسى خود ، به امر حج و رسيدگى به حرمين توجه ويژه‌اى داشتند . هر ساله ، كاروان حج از بغداد روانه حجاز مىشد كه گاه رياست آن با خود خليفه بود . حجاج ايران نيز با اين كاروان همراه مىشدند . مسؤلان اين كاروان ، اموالى براى توزيع ميان نيازمندان حرمين همراه داشتند . حاكمان نواحى مختلف نيز هدايايى به كعبه تقديم مىكردند . همچنين پرده كعبه ، هر سال به دستور خليفه تعويض مىشد . « 2 » عباسيان ، كسانى را به عنوان ناظر راه منصوب مىكردند كه كارشان ، اصلاح

--> ( 1 ) . تاريخ طبرى ، ج 7 ، ص 374 ؛ مروج الذهب ، ج 4 ، صص 305 303 . ( 2 ) . مكه مكرمه ، مدينه منوره ، اسين ، ترجمه : احمد آرام ، ص 143 .