روايات ابن‌اسحاق ، اسامى باقى مقتولين را تا هفتاد كشته برشمرده است ؟ « 1 » او تأكيد دارد كه طبق گفتهء ابن‌عبّاس و سعيد بن المُسيّب در ذيل آيهء أَ وَ لَمَّا أَصابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ قَدْ أَصَبْتُمْ مِثْلَيْها ، آمار كشتگانِ قريش در جنگ بدر با آمار كشته‌هاى مسلمانان در واقعهء احد مطابقت دارد . از اين رو ، نظر تاريخى خود را در خصوص جنگ بدر ، همان هفتاد كشته از قريش داده است . ابن‌سعد نيز تصريح مىكند : « و قتل من المشركين يومئذ سبعون رجلًا » . « 2 » اين تفاوت از 49 كُشته تا 70 مقتول ، به‌خوبى نشان مىدهد كه نمىتوان به اطمينان ، يكى از اين دو نظر را برگزيد و يا ميانگين آراء را به‌نحوى به دست آورد كه به حقيقت نزديك باشد ؛ خاصه آن‌كه اهمّ مراجع كه به 40 تا 49 كُشته اشاره كرده‌اند ، نام مقتولين را ذكر كرده‌اند ؛ ولى مراجع مهمّى كه به هفتاد كُشته نظر داده‌اند ، به استثناى ابن‌هشام ، اسامى مقتولين را ذكر نكرده‌اند . نگارنده نمىتواند بپذيرد كه ابن‌اسحاق ، به سهو يا اشتباه ، نتوانسته نام سى نفر ديگر را به‌دست آورد و ابن‌هشام آن را تكميل كرده است ! همين وضع در مورد واقدى نيز صادق است . او اسامى 49 نفر را ذكر كرده است ؛ ولى ابن‌سعد در طبقات ، بىآن‌كه اسامى مابقى را بياورد ، بر اساس يكى از روايات تاريخى به هفتاد نفر نظر دارد . لذا اگر بخواهيم يكى از مستندات را برگزينيم ، مىتوانيم با اطمينان بيشترى از آراء ابن‌اسحاق و واقدى و موسى بن عقبه كه خود موثّق‌ترين اسناد سيره و مغازى هستند ، دفاع كنيم . اين نكته‌سنجىها بدان خاطر است كه در نهايت دريابيم كه از مسلمانان موجود در واقعهء بدر و مشركان قريش ، چند درصد به قتل رسيده‌اند كه بدر را به عنوان يكى از « جنگ‌هاى اسلامى » اطلاق كرده‌اند و به عنوان پشتيبان فكرى و روحى براى صدها هزار جنگ و ستيزهء گسترده در ميان ملل مسلمان در طول تاريخ شده است ؟ اگر روايت‌هاى آورده‌شده در « دلائل » را ملاك قرار دهيم ، هر يك از طرفين

--> ( 1 ) . ابن‌هشام ، « السيرة النّبويه » ، ج 2 ، صص 372 و 373 ، قاهره ، 1936 م . ( 2 ) . ابن‌سعد ، « الطّبقات الكبرى » ، ج 2 ، ص 18